0 Items
خاتم سازی

خاتم سازی

خاتم سازی

چند کلمه درباره فن خاتم سازی

روش ساخت خاتم به این صورته که ابتدا انواع  گوناگون مصالح  مورد نیاز این فن را از طلا و نقره و برنج گرفته تا استخوان و صدف و عاج  و چوبهای  مختلف  به  صورت  میله های باریک در میارن و بعد  با گذاشتن این مفتولها  در پیش  هم و چسبانیدن اونا با هم به طوریکه  طرح های مورد نظر را به شما بده به وجود میارن.

استخوانها  را در ابتدا  به مدت سه تا شش ماه  در آب آهک می خوابونن  تا کاملا سفید بشه و در ضمن برای  به دست آوردن  رنگ سبز که  دربرخی از قسمتهای  گلها  استفاده  میشه  استخوانها را در محلولی  از سرکه و نشادر به همراه  قدری  براده  مس تا حدود شش ماه  نگهداری می کنن تا رنگ سبز حاصل از ترکیب شیمیایی محلول به  قشر استخوان وارد  بشه و این همون  قسمتهای مثلثی شکل که برخی وقتها  طرح های دیگری هم از اون به  دست میاد می باشه  که بر روی خاتم ها دیده میشه.

نباید فکرکرد که انجام مراحل گوناگون تهیه یک اثر خاتم کاری خیلی مشکله و اجرای هر مرحله از اون نیازمند مهارت و استادی و پشتکار و حوصله  زیادیه . استادان این هنر نه فقط  به تجربیات چندین ساله متکی هستن ، بلکه اسراری نگفتنی از این فن ظریف در سینه دارن  که اونو به  سادگی به همه افراد  یاد نمیدن  و سالها حوصله و دقت و شاگردی لازمه  تا بشه برخی از این رمزها را از این استادان یاد گرفت.

انواع مختلف خاتم ها نام های خاصی از قبیل متن ، شش گلی ، ابری و پره وار دارن که نوع اخیر مرغوبترین اونا بحساب میاد .

بیشتر افراد مشهور در این فن در دورانهای اخیر از شهر شیراز بوده اند . همانطوریکه  بهترین  نقاشان همین ادوار اصفهانی  بوده و یا اقلا اصفهانی زاده اند.

جلوه خاتم  و تحلیل کوتاه هنری

درب گره توپر ، معرق ، خاتم ، گره چینی

درب گره توپر ، معرق ، خاتم ، گره چینی

اگر یک قطعه خاتم کاری اصیل را با کمی دقت به اون توجه کنیم  و کمی صبر کنیم تا درخشندگی و عمق اون در وجود ما تاثیر بزاره. بعد از گذشت مقداری از زمان  دیدگان  با عبور از لابلای طرحهای هندسی و اشکال عمومی  و ورود  در جزئیات  ظریف  و عجیب ریزه کاری ها  مقداری  لحظات  جذبه عرفانی  ایجاد می کنه  که در اون حالت گذشت  زمانو  حس نمیکنیم  و وارد ابعاد  تازه ای میشیم.

خاتم سازی

خاتم سازی

بایستی یک استاد خاتم ساز را در زمان بریدن مفتولها پشت “میخ کار” و یا در دقت بستن مفتولها به هم  و نیز در سایر مراحل  کامل نمودن کار دید تا پی برد تا چه حدی حالات این هنرمندان و چهار زانو نشستن اونا و کمک گرفتن از انگشتان  پاها  برای  دقت بیشتر در عمل با تعدادی  جمع نشستن های  صوفیان و مرتاضان شبیهه.

همین پشتکار و سالیان طولانی  در این مدل حالات سر کردن  به هنرمند  خبره  نوعی آرامش روحی و بزرگ منشی میده که مانند اونو فقط در عارفان  واصل می بینیم

خاتم سازی

خاتم سازی

خاتم‌ کاری یعنی چه

خاتم‌ کاری یعنی چه ؟

آشنایی با کار بر روی چوب

کار روی چوب یکی از حرفه‌های کهن و زیبای ایرانی است

که زیر مجموعه‌هایی همچون منبت‌کاری، “درسازی”، “معرق‌کاری”، “فرنگی‌سازی” (ساختن مبل و صندلی) و “خاتم‌کاری” دارد.

خیلی‌ها معتقدند در بین حرفه‌های هنری کار با چوب،خاتم‌‌کاری از همه زیباتر و باارزش‌تر است. هنر خاتم‌‌کاری در دوره صفویه رواج پیدا کرد و در دوره قاجار به نهایت کمال خود رسید. خوشبختانه این هنر در طول زمان به دلیل کاربرد داشتن در زندگی روزمره مردم از بین نرفت و امروزه در خانه بسیاری از ایرانی‌ها حضور دارد. اما من‌و‌توی ایرانی چقدر درباره این هنر ارزشمند کاربردی-که نمونه‌هایش در خانه‌هایمان هست و به مناسبت‌های مختلف به دوستان و آشنایان هدیه‌شان می‌دهیم- می‌دانیم؟ سبد خرید این شماره اطلاعاتی درباره هنر خاتم‌کاری به شما می‌دهد که می‌توانید بر اساس آن آگاهانه‌تر به سراغش بروید.

خاتم‌کاری یعنی چه؟
«خاتم‌کاری» هنری است برای تزئین جعبه، صندوق، قاب عکس، سازهای سنتی و سایر اشیا. به زبان ساده‌تر خاتم‌کاری یعنی هنر چیدن چوب، فلز و استخوان(امروزه پلاستیک) در کنار هم و ایجاد نقوش زیبا و گاه شگفت‌انگیز.

بعضی‌ها فکر می‌کنند خاتم‌کارها، تکه‌های چوب و فلز و پلاستیک را دانه دانه- آن هم در اندازه‌های چنددهم میلی‌متری- در کنار هم می‌چسبانند و این‌طوری مثلا یک جعبه کوچک طلا می‌سازند اما این تصور غلط است. در واقع مراحل ساخت یک اثر خاتم‌کاری به شرح زیر است:

خاتم‌کارها ابتدا مواد خام مورد نیاز را آماده می‌کنند؛ اول از همه ابزارآلات و چسب چوب و سریش، بعد چوب درخت عناب که قرمزرنگ است، چوب درخت نارنج که رنگش زرد روشن است، همچنین چوب «بقم» و «ساج» که قهوه‌ای رنگ است. البته هنرمندان خاتم‌کار که خودشان یک پا کیمیاگرند، با استفاده از محلول‌های عجیب و غریب طی چند مرحله، بخشی از چوب‌ها را که قهوه‌ای کمرنگ هستند، به رنگ‌های سبز، سیاه، نارنجی و… تبدیل می‌کنند.

اینکه می‌نویسم آماده می‌کنند یعنی که چوب‌ها را به اندازه‌هایی با قطر 5/2 تا 5/5میلی‌متر و ارتفاع 7 تا 10سانتی‌متر برش می‌زنند و درمی‌آورند. بعد از آن مفتول‌های باریک فلزی را که عموما برنجی است و در موارد خیلی معدود نقره، به قطعاتی با ارتفاع 7 تا 10 سانتی‌متر تبدیل می‌کنند. در گذشته از استخوان یا عاج فیل برای قسمت‌های سفید کار استفاده می‌کرده‌اند که امروزه به دلیل صرفه اقتصادی، از پلاستیک‌های سفید که به نوارهای بسیار باریکی تبدیل شده، استفاده می‌کنند.

خاتم‌ کاری

خاتم‌ کاری

در مرحله بعد، خاتم‌کار شروع به کنار هم چیدن آن قطعات باریک و نازک‌شده چوب و فلز و پلاستیک می‌کند؛ به نحوی که نقوش سحرانگیزی ایجاد می‌شود و با این روش باندهایی می‌سازد که عرض 3 تا 5 سانتی‌متر و طول 10تا20 سانتی‌متر دارند. بعد هنرمند خاتم‌کار شروع می‌کند به سوهان‌کشی باندهایی که رویشان نقوش زیبایی ایجاد شده است. بعد از سوهان‌کاری و مسطح شدن باند، جناب خاتم‌ساز با اره مویی به برش لایه‌های 2 تا 3 میلی‌متری از روی کار مشغول می‌شود و در قسمت آخر به چسباندن آن باندها روی کارهای چوبی می‌پردازد.

البته گفتنی است که گرچه بخش چینش چوب و فلز و پلاستیک در کنار هم، ظرافت و دقت زیادی می‌خواهد ولی مرحله برش باندها و بعد چسباندنشان روی کار، آن‌قدر سخت است و هزار فوت و فن کوزه‌گری دارد که هر تازه‌کاری از پس آن برنمی‌آید و خلاصه اینکه وقتی ما یک کار هنری خاتم را می‌خریم، در واقع فقط لایه رویی‌اش خاتم است و زیر کار چوب معمولی.  خاتم‌کاری یعنی چه

سوغات شیراز و اصفهان
-«شیراز» شهر اصلی تولد هنر خاتم‌کاری بوده است اما این هنر در شهر اصفهان رشد کرده و تنوع نقش پیدا کرده. به‌هرحال اگر به شیراز سفر کردید، از آنجا خاتم‌هایی با خود به سوغات بیاورید که روی کارشان نقوش مینیاتور وجود دارد و از اصفهان هم می‌توانید خاتم‌هایی را سوغات بیاورید که تلفیقی از خاتم و معرق یا خاتم و قلمزنی هستند.

-اگر می‌خواهید از جعبه خاتم‌کاری‌تان به‌صورت کاربردی استفاده کنید، بهتر است جعبه‌ای بخرید که درونش با مخمل پوشیده شده.

-با انواع اشیای خاتم‌کاری- از قاب گرفته تا جعبه و ظروف و دکوری‌ها- می‌توانید سالن‌تان را – به‌ویژه اگر در آن مبل‌های استیل هست– به بهترین شکل تزئین کنید.

برای خرید قاب عکس‌های خاتم بهتر است به نکات زیر توجه کنید:
1 – در هنر صنایع دستی وقتی صحبت از اندازه قاب می‌شود – یعنی وقتی مثلا می‌گویند قاب 28×14 است- درواقع منظور اندازه طول و عرض شیشه وسط است؛ چون در قاب، اصل آن، قسمت شیشه‌خور است و اینکه ممکن است با چه هنری (مینیاتور، قلمزنی، مشبک و…) پر شود.

2 – در مرحله بعدی ممکن است خود قاب خاتم ارزش بالای هنری داشته باشد؛ در این مورد تعاریف متفاوتی وجود داردکه با نام‌های «تک گل»، «دو گل»، «یک سانتی لب تاجی»، «دو گل معرق» و… خوانده می‌شوند. البته ممکن است به قاب تک‌گل «سه سانت» و به قاب دو گل «هفت سانت» هم بگویند.

3 – در قاب خاتم، فاصله بین هر گل، یا با چوب معرق‌کاری شده یا با طرح اسلیمی یا با فلز قلمزنی‌شده یا حتی با یک فاصله چوبی ساده پر می‌شود.

4 – در قاب خاتم هم مثل سایر اشیای خاتم‌کاری شده، اصل، نقش و ظرافت ساخت آن است؛ برای همین ممکن است یک قاب تک‌گل 24×18 پرکار مرغوب، از یک قاب «دوگل» 24×18 که با نقوش ساده و کم‌کار پر شده، خیلی گران‌تر باشد.

خاتم‌ کاری

خاتم‌ کاری

نقوش هنر خاتم‌کاری

هنر خاتم‌کاری، نقوش متنوعی دارد؛ نقوشی مثل «هفت شمس»، «پوست ماری»، «عالم زر»، «کلنگی»، «تخمه‌دار»، «پری وارو»، «ابری» و… اما معروف‌ترین نقوش آن که امروز در بازار بیشتر دیده می‌شوند، شامل موارد زیر هستند:

هفت شمس: در این طرح به خاطر قرار گرفتن یک مفتول دایره‌ای برنجی در وسط و 6 مفتول دایره‌ای برنجی دور دایره وسطی، یک گل شکل می‌گیرد که به آن هفت شمس می‌گویند.

پری وارو: به آن «21دونه» هم می‌گویند. در این طرح از کنار هم قرار گرفتن 21 مفتول سیمی و 21 قطعه چوب و مرزهای پلاستیکی، یک نقش شش‌ضلعی به‌وجود می‌آید.

تخمه‌دار: به آن «ستاره‌دار» هم می‌گویند. در این طرح از کنار هم قرار گرفتن 6 یا گاهی 8مثلث- که در هر مثلث 6سیم وجود دارد- طرح یک ستاره بزرگ شکل می‌گیرد.

پوست ماری: در این طرح 95درصد فلز برنج کار می‌شود و 5درصد چوب سیاه‌رنگ که از کنار هم قرار گرفتن دایره‌های زردرنگ برنج و چوب‌های سیاه‌رنگ بسیار باریک، نقشی درست همانند پوست مار شکل می‌گیرد.

عوامل موثر در تعیین قیمت خرید
ممکن است برای خرید یک کادوی خاتم‌کاری وارد یک فروشگاه صنایع دستی بشوید، آن وقت ببینید 2 جعبه 5×15 با ارتفاع 6سانتی‌متر، یکی قیمت خورده است 4هزار تومان و آن یکی 40هزار تومان! اما این تفاوت قیمت از کجا آمده؟

عواملی که در تعیین قیمت یک اثر خاتم‌کاری شده مؤثرند، شامل موارد زیر می‌شوند:

* استفاده از چوب‌های مرغوب و پردوام مثل چوب آبنوس، فوفل و چوب درخت ساج، ارزش یک کار خاتم را بالا می‌برد.

* هر چه در کار، از تعداد بیشتری مفتول فلزی استفاده شود، آن خاتم پرکارتر و در نتیجه باارزش‌تر محسوب می‌شود.

* نوع نقشه و در مرحله بعد نوع چینش اجزای آن، ارزش یک کار خاتم را مشخص می‌کند؛ یعنی اینکه هرچقدر اجزا به بهترین شکل برش خورده و بعد با نهایت دقت و ظرافت و نظم در کنار هم چیده شوند، نقوش بهتر به چشم می‌آیند و در نتیجه کار ارزشش بالاتر می‌رود. خاتم‌کارها در اصطلاح به یک اثر منظم و نقوش هم‌اندازه «مصالح سابیده» می‌گویند.

* اگر خاتم دارای قوس باشد – چون چسباندن ورقه (باند) خاتم روی کار قوس‌دار خیلی سخت است – به مقدار زیادی قیمت آن  بالا می‌رود.

* باندهای خاتم‌کاری که به‌صورت لایه‌های نازک 2 تا 3 میلی‌متری بریده می‌شوند، باید با ظرافت تمام روی کار در کنار هم چسبانده شوند وگرنه ممکن است مرز بین 2 باند مشخص شده و نقوش به‌خاطر درست درکنار هم قرارنگرفتن، عیب‌دار شوند. این مسئله از ارزش هنری خاتم کم می‌کند.

مکمل‌های هنر خاتم‌کاری
ممکن است یک اثر خاتم‌کاری فقط از خاتم پوشیده شده باشد ولی ممکن هم هست که یک هنرمند خلاق خاتم‌ساز، آن را با هنرهای دیگر تلفیق کند. مثلا بعضی جعبه‌های خاتم ممکن است نقوش مینیاتور هم‌داشته باشند که البته گاهی،  این  نقوش، برجسته هم هستند؛ یعنی هنرمند خاتم‌ساز با خمیر بخش‌هایی از نقوش مینیاتور را برجسته کرده و به آن حجم داده است. بیشتر نقوش مینیاتور روی جعبه خاتم، شامل صحنه‌های شکار یا چوگان  می‌شوند.

گاهی روی جعبه خاتم با نقوش تذهیب تزئین می‌شود و گاهی با میناکاری. البته امروز به دلیل صرفه اقتصادی کمتر روی جعبه خاتم میناکاری می‌شود. اما درمورد قاب‌ها، بعضی هنرمندان از ترکیب معرق و خاتم در ساخت اثرشان استفاده می‌کنند، بعضی‌ها هم از تلفیق خاتم و قلمزنی (که شامل یک ورقه برنجی قلمزنی شده است) استفاده می‌کنند. همچنین آثاری با استفاده از منبت و خاتم و گاهی مشبک و خاتم هم ممکن است در بازار دیده شود. مسلما قیمت کارهای تلفیقی که خاتم‌کاری اعلا هم دارد، خیلی گران‌تر از انواع ساده آن است.

در ضمن بعضی خاتم‌سازها بنا به سفارش یا برای کارهای موزه‌ای، اقدام به ساخت مبل و میز عسلی‌های خاتم‌کاری‌شده می‌کنند که البته بخش‌هایی از این نوع آثار را با هنر منبت‌کاری تکمیل می‌کنند. برای خرید چنین کارهای هنری‌ای، میلیونر که هیچ، حتما باید میلیاردر باشید.

قیمت انواع قاب‌های خاتم موجود در بازار تهران

قاب (30×20) سانتی‌متریک سانتی (لب تاجی)ستاره‌دار کم‌کار3500 تومان
قاب (30×20) سانتی‌مترتک گله (3 سانتی)ستاره‌دار پرکار18هزار تومان
قاب (24×18) سانتی‌مترتک‌گله همراه با قلمزنیتخمه‌دار35هزار تومان
قاب (24×18) سانتی‌متردوگله (خاتم و معرق)هفت شمس و  تخمه‌دار90هزار تومان
قاب (100×50)سانتی‌متردوگله ( تافیق خاتم، معرق و مینیاتور)هفت شمس چند رنگ و ابری350هزار تومان

قیمت سایر انواع اشیای خاتم‌کاری

شکلات‌خوری (6گوش)طرح ستاره‌دار ساده25هزار تومان
شکلات‌خوری (8گوش)بیرون و درون ظرف ستاره‌دار50هزار تومان
مقبره حافظ (سایز کوچک)تمام خاتم مرغوب (پری وارو)300هزار تومان
مقبره حافظ (سایز بزرگ)تمام خاتم مرغوب (پری وارو)400هزار تومان

 

جعبه طلا (6 ×5) و ارتفاع 3 سانتی‌مترنقش ستاره‌دار7هزار تومان
جعبه (14×10) و ارتفاع 5 سانتی‌مترنقش ستاره‌دار، روی کار مینیاتور13هزار تومان
جعبه (16×10) و ارتفاع 6 سانتی‌مترتمام خاتم با نقش هفت شمس27هزار تومان
جعبه (14×10) و ارتفاع 6 سانتی‌مترقوس‌دار با نقش پوست ماری46هزار تومان
جعبه قرآن (34×20)  ارتفاع 14 سانتی‌مترتمام خاتم با نقش تخمه‌دار120هزار تومان

قاب خاتم را لندن نبر
-دشمن اصلی یک اثر خاتم‌کاری شده، رطوبت است، چون دوتا از عناصر اصلی تشکیل‌دهنده خاتم، چوب و چسب چوب است که در برابر رطوبت، فوق‌العاده آسیب‌پذیرند و همین، باعث پوسیدگی و ازهم‌وارفتگی کار می‌شود. ناگفته پیداست که کارهای خاتم در مناطق شرجی (شمال و جنوب) کشور، کمتر از مناطق خشک عمر می‌کنند. در ضمن به شما توصیه می‌کنیم که برای دوست یا آشنایتان که در لندن شرجی زندگی می‌کند، اصلا کار خاتم نخرید.

-تابلوهای قاب خاتم‌تان را روی دیواری که مقابل کانال کولر است، نکوبید؛ باد مرطوب کولر در طول فصل تابستان، کلی از عمر قاب باارزش‌تان را کم می‌کند.

-اگر وسیله خاتم‌کاری شده‌تان را تمیز می‌کنید، از دستمال خشک استفاده کنید.
-اگر اثر خاتم‌کاری‌تان خیلی کثیف شده، کمی ابر را به مقدار کمی الکل صنعتی آغشته کنید و روی کار بکشید تا تمیز شود.

-اگر وسیله خاتم‌کاری‌تان در اثر مرور زمان دیگر شفاف نیست یا اینکه روی کارش تذهیب دارد، برای تمیزکردنش از الکل صنعتی استفاده نکنید، چون کشیدن ابر آغشته به الکل صنعتی همانا و درهم‌شدن رنگ چوب‌ها و رنگ نقوش همان.

-اگر کار خاتم‌کاری‌شده‌تان به مدت طولانی در مقابل تابش مستقیم آفتاب باشد، بعد  از مدتی شفافیت و براقیت‌اش را از دست می‌دهد؛ چون پلی‌استری که جناب خاتم‌ساز بعد از ساخت وسیله هنری‌اش روی آن کشیده، در مقابل تابش مستقیم آفتاب از بین می‌رود.

-حتی اگر خیلی عجله دارید و کلی کار روی سرتان ریخته، وقتی می‌خواهید در جعبه طلا یا در صندوق کوچک خاتم‌کاری‌تان را ببندید،  اول با دقت به داخل جعبه نگاه کنید و آن ضلعی که یک عدد کوچک رویش نوشته‌شده را پیدا کنید، بعد وقتی همان عدد را که روی لبه یکی از ضلع‌های دور خود جعبه نوشته شده، پیدا کردید، آرام طوری در را روی جعبه قرار دهید که هر دو عدد روی هم قرار گیرند؛ مطمئن باشید بدون چنین دقت‌نظری، بعد از یک مدت، یا یک تکه از در جعبه‌تان می‌شکند یا لبه آن خوردگی پیدا می‌کند.

-اگر به هر دلیلی جعبه، صندوق یا قاب خیلی ارزشمند خاتم‌کاری‌تان خراب شد- مثلا چسب زیر خاتم آن از بین رفت یا قسمتی از روی خاتم آن ریخت- می‌توانید آن را به دست تعمیرکارهای خاتم بسپارید.

اساتید فن
در حال حاضر در کشورمان هنرمندان زیادی به کار خاتم‌سازی مشغول هستند که یکی از معروف‌ترین آنها استاد گل‌ریز خاتمی در شیراز است که دکوری‌های زیبایی همچون مقبره حافظ و سعدی و اثر رباعیات خیام از آثار معروف‌شان است. همچنین ایشان از استادان درجه اول ساخت جعبه‌های خاتم با روکار نقش مینیاتور هستند. همچنین استاد یوسف قنبری (پیرترین هنرمند خاتم‌ساز کشور)، استاد ترشیزی و استاد خادم ملت ازجمله ظریف‌کارترین اساتید خاتم‌ساز اصفهان هستند.

با تشکر از کارشناسان محترم صنایع دستی، سرکار خانم محمدی و جناب آقای مذهب که در زمینه هنر خاتم‌سازی راهنمایی‌مان کردند.

http://www.hamshahrionline.ir/details/42863 لینک مطلب:

 

خاتم کاری

خاتم کاری، ختم هنر ایرانی

هنر خاتمکاری، از جمله هنرهای اصیل و زیبای ایرانی است که می توان در آن ظرافت هنر و اندیشه هنرمند ایرانی را مشاهده کرد.


همانطور که متوجه شدید، تهیه خاتم بسیار زمانبر و پر مشقت است و شاید به همین دلیل آن را خاتم نامیده اند چرا که ختم هنر و ظرافت ایرانی است . متاسفانه در سالهای اخیر با ورود خاتمهای کارخانه ایِ چینی!!! بازار کار هنرمدندانی که عاشقانه به زنده نگه داشتن این هنر پرداخته و چشمان خود را کم سو کرده اند، بسیار کساد شده است. بیایید به عنوان یک ایرانی، از این هنر زیبا، ظریف و پر مشقت، حمایت کرده و از خرید اجناس چینی و بی کیفیت اجتناب کنیم.

در سال 1937 وقتی که رضا شاه پهلوی می خواست چهارصد متر مربع دیوار کاخ جدید خود در تهران را خاتمکاری کند، از روش فنی که قرنها در ایران متداول و به خاتمکاری یا خاتمبند مشهور بود استفاده کرد. وقتی ” آرتور پوپ” ، ایران شناس فقید، می گوید: ” … یک جفت در که متعلق به سال 1591میلادی است و زمینه آن از چوب گردوست با استخوان و چوبهای دیگری روی آن موزاییک کاری شده که آن را خاتمبند می نامند…” منظورش همین خاتمکاریست. رضاشاه هفتاد خاتمکار را با شاگردانشان سه سال به کار گماشت تا کار خاتم کاری دیوار کاخ پایان یافت و این بدان معناست که تا آن زمان این هنر سخت پایدار است. خاتمکاری هنوز هم برای تزیین صندوقها و جعبه ها، قاب عکس و تکه های سازهای موسیقی و… بکار می رود ولی متاسفانه کیفیت آن بسیار کاهش یافته است.
در آثار بجای مانده از خاتم دوران گذشته،در هر اینچ مربع یک خاتمکاری معمولی، بیش از ششصد تکه کوچک بکار برده شده است و دقت تا این حد بالای هنرمند ایرانی در زمان حال همچنان جای شگفتی دارد.
مراحل کار خاتمکاری:

1- بریدن و آماده کردن مواد خام.
خاتمکار یا خاتمساز ( خاتمبند) باید مواد خام خود یعنی چوب، استخوان، فلز و… را مدتها قبل از اینکه کار خاتم سازی را آغاز کند آماده کند.در مرحله اول وی احتیاج به چوبهایی دارد که رنگهای آن متنوع باشد. رایج ترین چوبها عبارتند از: رنگ قرمز چوب عناب، رنگ زرد روشن چوب نارنج، رنگ سرخ تیره چوب فوفل. برای کارهای گرانبها از چوب آبنوس و چوب قهوه ای ساج نیز استفاده می شود.
سپس خاتم کار چوبها را با اره بغل شش بُر به قطعات نازک به اصطلاح خودشان ” لا” می برد. ضخامت هر لا 23/0 و ابعاد آن 5*70 سانتی متر است. لاهای نازک را ” لای مثلث” یا ” لای بغل شش” یا ” لای یک لایی” می نامند؛ علت اختلاف نام آنها بدلیل طرز بریدن آنهاست. سپس آنها را در گوشه ای می گذارند تا خشک شود.
استخوان شتر را هم به همین طریق به نوارهای کوچکی بریده و آن را در داخل ظرفهای سفالی به نام ” هسین” می گذارند. توی این ظروف، آب آهک قرار می دهند و استخوانها را حدود 3ماه در آن قرار می دهند تا سفید شود.

در سال 1937 وقتی که رضا شاه پهلوی می خواست چهارصد متر مربع دیوار کاخ جدید خود در تهران را خاتمکاری کند، از روش فنی که قرنها در ایران متداول و به خاتمکاری یا خاتمبند مشهور بود استفاده کرد

در مرحله بعدی مجددا چوبها و استخوانها را برش های بسیار ریز می دهندو به آن ” شش” می گویند که پهنای هر کدام آن 24/0 سانتی متر است. بعضی از شش های استخوانی را به هم بسته و آن را در ظرف دییگری که دارای محلول خورنده سبز رنگی است می گذارند. این محلول سبز، شامل سرکه و نشادر است که براده مس به نام “سواله ی مس” و “دم چرخ” مس به آن اضافه شده است. ” شش” ها 4 تا 6 ماه در آّب سبز می ماند تا اینکه اثر اسیدی مس در آن نفوذ کرده و رنگ آن را سبز کند. برای کارهای خاتمکاری گرانتر، بجای استخوان شتر از عاج فیل استفاده می کنند.
سپس نوبت آماده کردن ” شش” های فلزی می رسد. ششهای فلزی اغلب برنج و در موارد استثنایی از نقره ساخته می شوند. مفتول برنج را به قطعات 70سانتی متر بریده و با چکش دم پهن در قالبهای آن را به صورت شیارهای مثلثی در آورده و بدین ترتیب یک شکل منظم مثلث به نام ” سه پخ” در می آید.
سپس زمان به شکل درآوردن ششها آغاز می گردد. ششهای کوچک متساوی الاظلاع را ” مثلث”، ششهای بزرگتر با قاعده بزرگ را ” بغل شش”(سه گوش) و ششهای الماس گون را ” جو” می نامند. خاتمکار برای اینکه شکلهای مورد نیاز خود را بدست آوردروی یک تخته که دارای شیارهایی است و به صورت قالب عمل می کند و ” سیم مساوی” نامیده می شود، ششهای آماده را بر طبق نقشه خود قرار می دهد و روی آن ” سوهان دم پهن” می کشد و شکل معینی را بدست می آورد. بدین ترتیب چوب، استخوان و ششهای سی کامل شده و در بسته های بزرگ به گوشه ای گذاشته می شود.

2- سوار کردن شش های مرکب و میله.
خاتمکار در این مرحله ، طرحی که مورد توجه اوست انتخاب می کند، مثلا ترکیبی از اشکال مثلثاتی در داخل شش گوشهای منتظمیا مثلثات بزرگ. با داشتن لااقل سه نوع چوب رنگی و فلز و استخوان می توان ترکیبات احتمالی بسیار متنوع و زیاد را تشکیل داد.
3- به هم بستن گلها و بسته بندی آنها.
وقتی تمام میله ها آماده شد طول اصلی آنها که 70 سانتی متر است به 8تکه که هر کدام 75/8 سانتی متر یا بیشتر است بریده می شود. سپس خاتمکار با درنظر گرفتن بزرگی کار لایه های استخوان را آماده و نیمی از آن را با قطعاتی که دو سر آن چسب زده شده و به ارتفاع کار مورد نظر می باشد، گرد می آورد.
سپس گلهای شش گوش کوتاه و میله مثلثاتی را روی این تخته ها یا استخوانها می چسباند. سپس تخته دیگری روی آن قرار می دهد و همه این مجموعه را میان دو تخته گیره قرار میدهد. سپس دو تا ” گوه” هم روی آن گذاشته و با چکش هر دو ” گوه” را می کوبد تا سفت شود. این منگنه را ” تنگ زنگیره” می نامند. بسته بندی این میله ها را ” قامه” می گویند.
4- بریدن بسته ها و لایه های پشت.
خاتمکار با اره بسیار نازک ” قامه ها” را به قطعاتی به ضخامت3میلیمتر می برد. برش آنها نسبت به محور شش ها قائمه است.
” آصر” ، که عبارت از تخته های پشت بند به ضخامت 6میلیمتر می باشد، برشهای خاتم (لایه ی دو سایه) را یکی در کیان ، در جعبه ای به نام ” توره” که معمولا 12 برش خاتمکاری گنجایش دارد چسبانده و این بسته را میان منگنه (تنگ) چوبی و گوه قرار می دهند.

تهیه خاتم بسیار زمانبر و پر مشقت است و شاید به همین دلیل آن را خاتم نامیده اند چرا که ختم هنر و ظرافت ایرانی است . متاسفانه در سالهای اخیر با ورود خاتمهای کارخانه ایِ چینی!!! بازار کار هنرمدندانی که عاشقانه به زنده نگه داشتن این هنر پرداخته و چشمان خود را کم سو کرده اند، بسیار کساد شده است. بیایید به عنوان یک ایرانی، از این هنر زیبا، ظریف و پر مشقت، حمایت کرده و از خرید اجناس چینی و بی کیفیت اجتناب کنیم

5- برش طولی توره ها و سوار کردن ورقه ها.
توره را بریده و به صورت ورقه های نازکی قاچ می دهند . این کار نیز با اره بسیار ظریف انجام می شود. برشها به طریقی انجام می شود که اولین برش، لایه ی دو سایه را به دو قسمت مساوی تقسیم کندو برش بعد آصر نخست را شکاف دهدو همین عمل را تکرار می کنند تا 24ورقه که لایه ای در حدود5/1 میلیمتر خاتمکاری در یک طرف و 3میلیمتر آصر در سوی دیگر درست کند
سپس ان ورقه ها را روی تخته رنده کشویی مخصوص، صاف کرده سمباده می زنندو به شیئی که باید تزیین شود می چسبانند.
برای چسباندن از چسب مخصوص استفاده می کنند.
در برخی خاتمها برای زیباتر شدن کار یک حاشیه خاص دور شئی را می گیرد که به آن ” مُدخِر” می گویند.
در انتها سطح خاتم کاری شده را سنباده زده و به آن روغن ” سندلوس” می مالند تا در برابر رطوبت و آّ مقاومت یابد.

WhatsApp chat