0 Items
اصل ختایی در هنر تزئینی ایران

اصل ختایی در هنر تزئینی ایران

اصل ختایی در هنر تزئینی ایران

دومین اصل از اصول هفتگانه کتاب آرایی ایران اصل ختایی(اصل قلم) است؛ در این مقاله توضیحی در مورد اصل ختایی و حضور آن در متون ایرانی را می خوانید.

ختایی در هنر تزئینی ایران

ختایی در هنر تزئینی ایران

همانطور که در “مقاله پیش” عنوان شده ، هنر تزئینی ایرانی دارای هفت اصل است که این اصول عبارت اند از: اصل اسلیمی ، اصل ختایی ، اصل فرنگی ، اصل نیلوفر ، اصل ابر ، اصل واق ، اصل رومی (گره).
هنرمندان اغلب از نقش ختایی بر روی ظروف چینی استفاده کرده اند و سپس با ایجاد تحولاتی در اصل ختایی آن را در کتاب آرایی نیز به کار بستند .
هنرمندان ایرانی پس از آشنایی با این نقشمایه ، آن را اصل دوم کتاب آرایی ایران قرار دادند  و در آن تغییراتی به عمل آوردند و نقشمایه ها و آرایه های مختلف از آن ساختند . آنها گلهای ختایی را به زیباترین وجه در حواشی نگاره ها و روی جلد ها و حتی بعد ها روی پارچه ها و قالی ها و اشیای چوبی و فلزی و غیره به کار بردند. »
در مورد ریشه یابی کلمه «ختایی» به طور کلی چند تعبیر وجود دارد ؛ کلمه ی «خطا»یا «خطای» نام یکی از طوایف مغول است که بر سرتاسر سرزمین مورد تصرف خود نام«خطایی»را نهاده بودند همچنین در این زمینه تعابیر دیگری نیز وجود دارد مانند اینکه در منابع اصولا کلمه «ختا»را به همراه «ختن»که سرزمینی در چین هستند و گاه در متون اسلامی همان چین است  نیز آورده اند ؛ در هر صورت ریشه کلمه«ختایی»را از هر جهت که جستجو کنیم به مغولان می رسیم.

در یکی از “مقاله های پیش”  دریافتیم که نقشمایه ی اسلیمی شکل تجرید یافته و خلاصه شده ی درخت است و حال با آن دیدگاه می بینیم که نقش ختایی نیز فرم تجرید یافته ی شاخه یا بوته ی گل، برگ و یا غنچه است . به طور کلی اسلیمی شاخه و ساقه است و ختایی گل و بوته های پیچ در پیچ است . ختایی نقشی است که به سمت بالا رشد می کند و در جهت بالا گسترش می یابد . در لا به لای بوته ها و گل های آن نیز پرندگانی وجود دارند .

نقش ختایی نیز مانند اسلیمی از طبیعت گرفته شده و آنالیز شده طبیعت است.ختایی گل ها و غنچه ها و بوته ها را در وحدتی  می آراید و خطوط مستقیم و منحنی و دوایر مارپیچ گل ها حرکات چشم نوازی را ایجاد می کنند . نقوش ختایی دارای دو سبک تند و کند هستند به این معنا که ساقه ها گاه ضخیم تر وگاه ظریف تر هستند . علاوه بر آن در نگاهی به نقش کلی ختایی می بینیم که نقش گل در راس دید بیننده قرار دارد و غنچه ها و ساقه ها به نحوی دور تا دور آن پهن شده اند که وحدتی در اوج تناسب و زیبایی را بوجود آورده اند.
لازم به ذکر است که کلمه ختایی را عده ای با «طاء» نوشته اند که منظورشان خطوطی که دارای خطا و کژی است می باشد و اما در متون کهن نیز گاه با «ت» و گاه با «طاء»آمده مانند تهران و طهران که هر دو یک مفهوم دارند ، هر دو شکل ختایی و خطایی نیز به یک نقش باز می گردند .

به طور کلی اصل ختایی دارای سه نقشمایه است :

●گل عناب و میوه ی آن
●گل نیلوفر در شکل های گوناگون
●گل خشخاش که بارها به شکل های متفاوت دیده شد و از “مکتب اصفهان”  به بعد به گل شاه عبّاسی معروف شد و در بسیاری از هنر ها بخصوص در قالیبافی نیز نمایان شد .

http://www.tebyan.net

طراحی صنعتی با سبک های اسلیمی و ختایی

طراحی صنعتی با سبک های اسلیمی و ختایی

طراحی صنعتی با سبک های اسلیمی و ختایی

ختایی٬ نقوش ختایی٬ نقوش اسلیمی در طراحی صنعتی ، معماری و دکوراسیون

طراحی صنعتی با سبک های اسلیمی و ختایی
طراحی صنعتی با سبک های اسلیمی و ختایی

این مقاله از طرف اقای نریمان موسوی ارسال گردیده .

طراحی صنعتی با سبک های اسلیمی و ختایی
طراحی صنعتی با سبک های اسلیمی و ختایی

حدود سال 1387 بود. بنده در یک میهمانی بسیار حوصله بر بودم. نه می شد کتابی در دست گرفت و وسط جمعیت مطالعه کرد و نه میهمانی را ترک کرد که باعث رنجش میزبان میشد.

همینطوری نشسته بودم و زمین را نگاه می کردم. یواش یواش دقتم برای تماشای زمین بیشتر و بیشتر میشد. انگار که دارد اتفاق و فرایند جالبی رخ می دهد. همینطوری در حال تماشای فرش زیر پایم بودم. شروع کرده بودم به تعقیب نقش و نگارهای روی فرش. در آن لحظه نمی دانستم که آن مهمانی در حال شکل دادن به حداقل شش سال آتی زندگیم است. خطوط را نگاه می کردم. یکی بسیار سیال و دینامیک بود. دیگری در حالیکه مقدمه و موخره ای نداشت ولی به نحو معجزه آسایی در جایگاه خودش به زیبایی نقش آفرینی می کرد. زیبا بود. بعضی عین باد بودند و بعضی مانند آتش. این یکی دو ساعت که در مهمانی بودم برایم بسیار عجیب شده بود. باورنکردنی بود. حدود سی سال دنیایی عجیب و پرقدرت و زنده در فرش زیر پاهایم بود و من انگار تازه داشتم به آن پی می بردم. تصمیم گرفتم فردا صبح اولین کارم رفتن به بازار فرش و تماشای نقش و نگارهای آن باشد.

تیمچه مظفریه
تیمچه مظفریه , بازار تبریز

روز بعد در حال قدم زدن در بازار فرش و تاج آن یعنی سرای مظفریه بودم. هر کدام از فرش ها انگار دنیایی از حکایت بودند. بعضی وقتها شاید برای خود شما هم پیش آمده باشد که در مسیری قرار می گیرید و انگار که سوار موجی از اتفاقات هستید همه چیز سلسله وار به پیش می رود. دروازه سرای مظفریه چشمم به نوشته ها و تابلوهای خدمات طراحی فرش افتاد. انگار راهنمای داخل غار هستند! آنها را در پیش گرفتم. پله های کهنه را طی کرده و به مغازه طراحی با نام وفائی رسیدم. پیرمردی داخل آن در حال مطالعه کتاب آننا کارنینا بود. در را باز کرده و عرض سلام کردم.  پیرمرد کتاب را تا کرده و نگاهی به من کرد و گفت بفرمایید. همانطور سرپا شروع به شرح ماوقع مهمانی دیشب کردم. پیرمرد شریف که اسمش استاد وفائی بود درخواست کرد که درب را بسته و بنشینم. کتاب را تا کرده و روی میز گذاشت. آنچه که ذهن مرا از دیشب مشغول کرده بود را با او در میان گذاشتم. گفتم استاد رشته من طراحی صنعتی هست. احساس می کنم در طراحی فرش پتانسیل عجیبی وجود دارد که شاید اگر در طراحی صنعتی استفاده شود بشود به نتایج خیره کننده ای رسید. قبل از اینکه جمله را ادامه دهم انگار که حرف دل او را زده باشم, با دستش اشاره ای در باب تایید استنباطم کرد.

الگوهای ایرانی در طراحی خودرو , The Eslimi product Design Set 'SIMA' طراحی صنعتی بر اساس سبک اسلیمی و ختایی فرش تبریز , طراحی صنعتی با سبک های اسلیمی و ختایی
الگوهای ایرانی در طراحی خودرو , The Eslimi product Design Set ‘SIMA’ طراحی صنعتی بر اساس سبک اسلیمی و ختایی فرش تبریز , طراحی صنعتی با سبک های اسلیمی و ختایی

صحبتمم را قطع کردم و ایشان ادامه داد که صبح مسیر کار که می آمد یک خودروی L90 را دیده است ( آن روزها تازه به بازار آمده بود) و اینکه این خودرو چقدر از روح و ذوق هنر بدور بوده و با دیدنش دلش گرفته است و اینکه طراحی کالاهای صنعتی چقدر  بی روح دارد می شود گفت.

الگوهای ایرانی در طراحی خودرو , The Eslimi product Design Set 'SIMA' طراحی صنعتی بر اساس سبک اسلیمی و ختایی فرش تبریز , طراحی صنعتی با سبک های اسلیمی و ختایی
الگوهای ایرانی در طراحی خودرو , The Eslimi product Design Set ‘SIMA’ طراحی صنعتی بر اساس سبک اسلیمی و ختایی فرش تبریز , طراحی صنعتی با سبک های اسلیمی و ختایی

صحبت از سماورهای قدیمی و چرخ خیاطی های سیاه چینی (که شاید همه مان زمانی در خانه داشته ایم) کرد.

سماور قدیمی
سماور قدیمی

درد دلش درباره بی روح شدن طراحی های صنعتی دلیلی شد که با انرژی خاصی شروع به راهنمایی ام کرد و در ادامه بابت راهی که قرار بود در شش سال آتی هدف اصلی ام باشد از کلمات کلیدی که تا آن موقع حتی اسمش را هم نشنیده بودم مانند اسلیمی و ختایی صحبت کرد. این صحبت بسیار متاثر کننده در زندگی من حدود سه ساعت طول کشید تا وقت اذان شد و استاد قصد رفتن داشت. بمحض خروج از دفتر طراحی فرش ایشان بسمت بزرگترین کتابفروشی شهر رفته و با کلماتی که شنیده و یادداشت کرده بودم دیگر می دانستم باید به دنبال چه چیزی باشم. تمامی کتب تذهیب و طراحی فرش و حتی تاریخ فرش و .. را که در بازار بود خریداری کرده و شروع به مطالعه کردم.  مطالب و تصاویری که تقدیم می گردد نتیجه همین تحقیق این حقیر می باشد.

از زمان امپراتوری ساسانیان بعنوان پایه گذاران سبکِ تلفیقی از اسلیمی و ختایی, تاکنون بیشتر از پانزده قرن هست که این سبک ها بازیگر اول و قدرتمند طراحی در کل منطقه خاورمیانه می باشند. ولی این مساله همیشه محدود به استفاده از آن بعنوان نقش و نگار بر روی در و دیوار کاخ ها و بناهای مذهبی و نیز فرش و قالی زیر پایمان بوده است. تلاش این کانسپت آزمون پتانسیل این سبک ها برای استفاده در دنیای سه بعدی زندگی مان و در قالب کالاهای زندگی مدرن امروزی نظیر خودرو و قایق و وسایل خانگی و حتی بنای معماری می باشد. امیدوارم آورده اصلی  این تحقیق آغاز تلاش برای بازیابی و بازسازی فرهنگ مادی (Material Culture) ملتهای خاورمیانه باشد که از زمان پیدایش انقلاب صنعتی در غرب بشدت زیر سایه سبک های طراحی و زندگی غربی (که بسیار هم محترم هست) گم شده است. بسیار ضروری و شایان ذکر است که بیشک  بدون یاری و پیگیری ها و نقدها و قلم هنرمندانه همکاران طراح صنعتی عزیز این امر میسر نخواهد شد و تحقیق این حقیر هم در گوشه ای از زمان محو خواهد شد.

الگوهای ایرانی در طراحی خودرو The Eslimi product Design Set 'SIMA' طراحی صنعتی بر اساس سبک اسلیمی و ختایی فرش تبریز طراحی صنعتی با سبک های اسلیمی و ختایی
الگوهای ایرانی در طراحی خودرو , The Eslimi product Design Set ‘SIMA’ طراحی صنعتی بر اساس سبک اسلیمی و ختایی فرش تبریز , طراحی صنعتی با سبک های اسلیمی و ختایی

در جریان این پروژه دو مشکل اساسی پیش رو داشتم. مشکل اول این بود که تا آن تاریخ حتی یک آبجکت سه بعدی اسلیمی و ختایی به بازار نیامده بود. چه بصورت محصول مصرفی و چه بصورت کانسپت. بنابراین نقطه شروعی که بتوان خط را از آنجا آغاز کرد و کشید وجود نداشت. مشکل دوم درباره خود سبک ها بود که در حقیقت منطقه خاکستری بین سبک ها منطقه کوچکی نبود. در طی قرن ها و توسط طراحان مختلف ایرانی و غیر ایرانی, آیتم ها و المانهای سبک ها باهم درآمیخته بودند. بعبارت دیگر اشکال و فرم هایی هستند که نمی توان با اطمینان گفت اسلیمی هستند یا ختایی. غربی هستند یا ایرانی. ولی بهرحال همه اینها حاکی از یک خبر خوش بودند که این جزایر هنوز کشف شده نیستند و جا برای تحقیق فراوان دارند.  چلنج دیگری که در مسیر تحقیق پیش رویم بود این بود که آیا باید از سبک ها و خطوط تولیدی اش استنباط کرد (الهام گرفت) یا مستقیما و بدون هرگونه تغییر و فنی سازی از خطوط استفاده کرد؟ با وجود این محدودیت ها و تصمیماتی که باید اتخاذ میشد, پس از تعلم سبک های اسلیمی و ختایی شروع به استفاده و طراحی خطوط و نقوش آنها در پکیج ها کردم. ( کلمه پکیج را از کتاب طراحی خودرو بنام H-Point آموخته و همیشه از آن استفاده می کنم. بنوعی بعنوان اسکلت فنی آبجکت هم می توان در نظر گرفت ) .

الگوهای ایرانی در طراحی خودرو , The Eslimi product Design Set 'SIMA' طراحی صنعتی بر اساس سبک اسلیمی و ختایی فرش تبریز , طراحی صنعتی با سبک های اسلیمی و ختایی
الگوهای ایرانی در طراحی خودرو , The Eslimi product Design Set ‘SIMA’ طراحی صنعتی بر اساس سبک اسلیمی و ختایی فرش تبریز , طراحی صنعتی با سبک های اسلیمی و ختایی

از ابتدای تحقیق, تصمیمم طراحی یک ست بر اساس کانسپت بود و نه فقط یک نوع محصول. چرا که ست می تواند تصویرگر سبک زندگی باشد در حالیکه یک آبجکتِ تنها حتی می تواند زاییده یک تصادف باشد.

الگوهای ایرانی در طراحی خودرو , The Eslimi product Design Set 'SIMA' طراحی صنعتی بر اساس سبک اسلیمی و ختایی فرش تبریز , طراحی صنعتی با سبک های اسلیمی و ختایی
الگوهای ایرانی در طراحی خودرو , The Eslimi product Design Set ‘SIMA’ طراحی صنعتی بر اساس سبک اسلیمی و ختایی فرش تبریز , طراحی صنعتی با سبک های اسلیمی و ختایی

اولین طرحم درباره خودرو بود. پکیج فراری موتور عقب-وسط را با همان ابعاد و فاصله بین محورها (لی آوت فراری)  ابتدا توسط برنامه اتوکد استخراج کرده و سپس شروع به طراحی کردم. درباره پکیج, بعنوان مثال و در طی طراحی استریم لاین بیرونی خودرو,  زاویه شیشه جلو را محدود به بالای 29 درجه کردم زیرا شیب کمتر از این درجه با محدودیت های تکنولوژی امروز باعث خمش (distortion) تصویر و خطای دید برای راننده می شود. فضاهای ارگونومیکی مانند فضای بین چرخ جلو و جای پاها را بر اساس ابعاد سیستم رک اند پینیون با کمک هیدرولیکی محاسبه کردم و …

درباره استفاده مستقیم از سبک یا استفاده استنباطی (الهام گرفتن) از آن تصمیم گرفتم هر دو را به پیش ببرم. همچنانکه در تصاویر مشاهده می کنید داخل خودرو کاملا منطبق بر فرمول های اسلیمی و ختایی می باشد در حالیکه در بیرون, هم از خطوط فرمولی اصلی ( در قسمت درب صندوق عقب و درب موتور عقب) و هم از خطوط استنباطی استفاده کردم.

طرح گل ختایی سرو و شک
گل ختایی

رینگ های خودرو از گل ختایی الهام گرفته شده است. به همین ترتیب و با همان محدودیتها و چلنجها شروع به طراحی قایق و آبجکتهای دیگر کردم که در تصاویر ارائه شده اند. تعقیب مسیر تحقیق و طراحی کانسپت, از طریق دنبال کردن استحاله فرمها و خطوط در تصاویر بهتر و گویاتر از ارائه کلمات است.

سبک جادویی اسلیمی و ختایی در نقش آفرینی طراحی صنعتی بسیار جالب و اعجاب انگیز است

تصاویری از طرح های اقای نریمان موسوی

طراحی جلو ماشین

آنچه که خود این حقیر طی این فرایند به قطعیت و قاطعیت نتیجه گیری کردم, پتانسیل بی نهایت بالای سبک های جادویی اسلیمی و ختایی در نقش آفرینی در طراحی کالاهای زندگی می باشد.

طراحی بدنه ماشین

طراحی بدنه ماشین
طراحی بدنه ماشین

نظم سبک, دینامیک و قدرت ایجاد شده در خطوط و نیز تنوع طرح ها و نقشها آنقدر زیاد و وسیع است که پی بردن به رموز این سبک ها تلاش و پیگیری بسیاری از طراحان صنعتی ایرانی را می طلبد.

امیدوارم منتظر این نباشیم که خارجی ها بیایند و برایمان آنچه که داریم را اکتشاف کنند. همانند آنچه که درباره اجداد و پیشینیان مان کردند و چه بسا که خیلی چیزها را نگفتند و بس هزینه هایی که در این مسیر دادیم. دست هنرمند همه تان را می بوسم.

با تشکر و احترام بیکران

نریمان موسوی

طراحی بدنه خودرو
طراحی بدنه خودرو

کاربرد سبک های طراحی سنتی اسلیمی و ختایی در طراحی کالاهای صنعتی

الگوهای ایرانی در طراحی خودرو

The Eslimi product Design Set ‘SIMA’ طراحی صنعتی بر اساس سبک اسلیمی و ختایی فرش تبریز

طراحی صنعتی با سبک های اسلیمی و ختایی

ادامه تصاویر در پست های بعدی

با تشکر از اقای مهندس نریمان موسوی

نقوش گياهی اسليمی و ختايی

نقوش گياهی اسليمی و ختايی

مقاله -نقوش سنتی
بررسی نقوش گياهی اسليمی و ختايی در هنر ایران

اسلیمی ختایی

اسلیمی ختایی

اولين نقوش بر دل غارها، صخره ها و سفال ها توسط انسانهاي نخستين ترسيم شده است . ولي به تدريج و با گذشت زمانهاي بسيار انسان توانست به آنها تکامل ببخشد.

نقوش شامل موضوعات مختلف از جمله انساني، گياهي، حيواني و اشيا» مي باشد. گروهي از نقشها که با الهام گرفتن از گياهان در طبيعت شکل مي گيرند نقوش گياهی ناميده مي شوند.

بعضی از نقوش گياهی هستند که به عنوان عناصر تزئيني در بسياري از صنايع هنري و از جمله معماري مورد استفاده قرار مي گيرند. اين نقوش گاه به تنهايي و گاه به صورت تلفيقي با ساير نقوش از جمله نقشهاي ساده هندسي در بسياري از آثار از جمله اشيا و بناهاي تاريخي ديده مي شوند. هنرمندان ايراني در طراحي و اجرا و گسترش اين نقوش سهم زيادي داشته و به موفقيتهاي قابل توجهي دست يافتند.

استفاده از نقوش گياهی در آثار هنری و معماری از قرن هشتم (ه.ق) سير تکاملي داشته است. ولي مجددا از نيمه قرن دوازدهم (ه.ق) سير نزولي به خود گرفته است.

 

 

در طراحی سنتی با توجه به شيوه  ترسيم خطوط نقوش به 2 دسته تقسيم مي شوند:

دسته  اول نقوشي  هستند که با خطوط راست و اشکال زاويه دار ترسيم مي شوند که به آنها نقوش شکسته گفته مي شود.

دسته  دوم نقوشي هستند که با خطوط منحني ترسيم مي شوند كه به اين نوع، نقوش گردان مي گويند.

نقوش گياهی اسليمی و ختايی از نوع دسته  دوم يعني نقوش گردان مي باشند.  نمونه اين طرحها را مي توان در گچبريهای تيسفون، چال ترخان ری، قلعه يزگرد در شمال شرق قصر شيرين، حجاريهاي طاق بستان و همچنين در منسوجات دوره  ساساني مشاهده کرد.

گچ بری تیسفون

گچبری تاق کسری (تیسفون )

 

 

نقوش گياهی اسليمی :

 

اسليمي از ريشه ي «سِلم» به معني آشتي و صلح و سلامت گرفته شده است. اسليمی همان اسلامي است که در متون قديم بيشتر به صورت واژهاي اسلامي آمده است. هم چنين  واژه  «آرابسک»، (طرح عربي  را هم براي اسليمي به کار مي برند. «آرابسک» شيوه اي از تزئين با شکلهاي دقيق هندسي و نقشهاي گياهي ساده شده (استليزه و قراردادي) و دور از طبيعت (انتزاعي) با پيچ و خم هاي متقاطع و موزون و مکرر است كه در زبان فارسي نامهاي ديگري از جمله: طرحهاي طوماري، طرحهاي پيچکي، اشکال طوماري و … دارد. از نظرتاريخي اسليمي از گياه تاک ( مو) سرچشمه گرفته است که در آن پيچيدگي و درهم فرورفتگي برگها، ساقه ها و شاخه ها وجود دارد. نقوش اسليمي الهام گرفته از برگ مو، برگهاي درخت نخل، انجير، کَنگر و ساير اندامهاي گياهان مي تواند باشد.

از زمانهاي کهن تا به امروز به تمام نقوش تزئيني و فرمهايي که از گلها و گياهان در طبيعت الهام گرفته اند و هم چنين کتيبه هايي که به عنوان تزئين مورد استفاده قرار مي گيرند و در شرق اسلامي شکل گرفته اند واژه  اسليمي به کار مي برند. با شروع دوران اسلامي و ممنوعيت خلق تصاوير انساني و حيواني در تزيينات توجه هنرمندان مسلمان به ترسيم گل و گياه به عنوان تزيين در آثار و اشيا» بيشتر شد و به تدريج با برتري هنر اسلامي ترسيم اين نقوش (گياهي) به صورت ترسيمات قراردادي درآمد.

پايه و اساس نقوش گياهي اسليمي وختايي، دايره مي باشد. اين نقوش تابع قوانين هندسي و رياضي هستند. ممکن است نقوش اسليمي شبيه گياه نباشند ولي جلوه اي کامل از قواعد و هماهنگي هستند.

صفت دوم اسليمي پيچيدگي و در هم فرورفتگي است.

بعضي از هنرمندان شباهت طرح اسليمي با خرطوم فيل را از اين مي دانند که الگوي اصلي آن از سر و خرطوم فيل الهام گرفته است و بعضي ديگر منشا نقوش اسليمي را از خط کوفي مي دانند.

طرحهاي اسليمي اوليه در مصر و يونان باستان به اشکال طبيعي گياهان نزديکتر بودند. نام اسليمي بستگي به سَراسليمي دارد که الهام گرفته از چه چيزي باشد. به عنوان مثال اگر سراسليمي الهام گرفته از خرطوم فيل باشد به آن اسليمي خرطومي گويند.

از انواع مختلف اسليمي ميتوان از اسليمي ساده، خرطومي، دهان اژدري، پيچک و جاري نام برد.

هنرمند براي طراحي اين نقوش بايد از شيوه هاي مربوط به هندسه نقوش مثل شيوه هاي گسترش نقش در سطح و تقارن ها و … آگاهي لازم را داشته باشد و با مهارت اين کار را انجام دهد.

در قرن چهارم هجري قمري تزيين با اسليمي توسط هنرمندان مسلمان رايج شده و در تزيين کتب، نقاشي، قاليبافي، کاشيکاري، اين کار به مرحله پيش رفته اي رسيد. کم کم اين نوع تزيين به غرب رفت و به عنوان هنر اسلامي مورد تقليد قرار گرفت و در تزيينات معماري به عنوان شيوه اي غربي(آرابسک) به کار رفت.

نقوش اسليمي در تزيينات مختلف معماري (از جمله مقرنس)، گچبري، کاشي کاري هم چنين حجاري، فلزکاري، تذهيب، منبت کاري، قاليبافي، پارچه بافي، سفالکاري، قلمزني، تزيين کتب، مينياتور و خوش نويسي کاربرد دارد.

نقوش گياهي ختايي:

” ختا ” را برخي منسوب به خطا به معني اشتباه و سهو مي دانند. ختابه معني گل و ريحان هم به کار رفته است؛ و همچنين ناحيه اي از چين به نام ختا.

نقوش ختايي ساقه هايي هستند مانند ريسمان که گل ها، غنچه ها، برگ ها و بندها روي آن قرار مي گيرند. نقوش ختايي داراي پيچ و خم موزون هستند. بعضي ها بر اين عقيده اند که اين گونه طرحها را در دوره  مغول از چين آورده اند و به همين دليل ختايي ناميده مي شود ولي بررسي سير تکاملي کاربرد طرح گلها در دوره هاي مختلف از دوران هخامنشي تا کنون نشان مي دهد که اين طرح در آثار اين دوران هم بوده و به تدريج تکامل يافته است و اين تشابه نقوش به دليل روابط سياسي، فرهنگي و بازرگاني ميان دو کشور بوده است.

به عبارتي ديگر ختايي گونه اي اسليمي ظريف با گل و بوته و غنچه است.

طرحهاي ختايي هم مانند اسليمي ها به تناسب فضا و طرحهاي هندسي روي سطح اثر هنري مي چرخند و هنرمند براي پر کردن نقش يک قطعه قالي يا کاشي ناگزير است از اين طرح ها بهره گيرد : زيرا اين طرح ها در واقع وسايلي براي ايجاد نظم و وحدت ميان اجزا اثر هنري هستند.

قاعده ترسيم گل درختايي نيز مانند طرحهاي اسليمي بر دايره استوار است و از تلفيق و ترکيب دواير، انواع گلهاي ختايي به شکل غنچه و گل کامل و با جلوه هاي مجرد ظاهرمي شوند. کاملترين گل در مجموعه  ختايي به «لاله عباسي» شهرت دارد.

گل و برگ هاي به کار رفته در ختايي عبارتند از: برگ عباسي – گل شاه عباسي (اناري) – پيچک – غنچه – گل نيلوفر – پنج پر – گل فرفره – ساق و برگ مو – خوشه ي انگور – بوته ترمه (بته جقه) – نخل – انجير و … اجزاي ختايي شامل: برگ، گل، غنچه و بند مي باشد.

در طرح ختايي چند نکته اساسي وجود دارد و آن اين است که قسمت هايي از طرح ساقه ضخيم تر و قسمتهاي نازکتر است. چنان که در طبيعت، ساقه ها به اين صورت هستند. ديگر اين که گل اصلي در طرح ختايي بايد جايي قرار گيرد که توجه بيننده را به خود جلب کند. همچنين برگها و گلها و غنچه هاي ختايي (مفردات ختايي) بايد با گل اصلي متناسب باشند.

بهره گيري از شيوه ي طراحي طبيعت گرا در هنر غربي که از زمان قاجاريان افزايش يافته بود باعث شد که هنرمندان ايراني از آن زمان (قرن دوازدهم هجري قمري) به بعد نقوش گردان اسليمي و ختايي را در آثار خود کمتر به کار ببرند. در دوره صفويه نقوش گياهي و انتزاعي گردان (اسليمي و ختايي) کاربرد بسيار متنوع و گسترده اي پيدا کرد و در تزئينات گنبد و کاشي کاري مساجد و ابنيه شهرت داشت.

ترسيم و اجراي نقوش و گره هاي هندسي با شيوه اي دقيق به تنهايي و گاه با تلفيق ختايي و اسليمي به صورت گوناگون به ويژه در تزئينات معماري (از جمله مقرنس) رواج بسيار داشت. مسجد جامع اصفهان در شمار شاهکارهاي معماري جهان است و مجموعه ي کاملي از بيان تاريخ و هنر و کاربرد مصالح و تکنيک هاي مختلف معماري است. از تزئينات مهم گياهي اسليمي و ختايي در اين بناي معروف ميتوان از محراب گچبري، نورگيري هاي کاشي کاري و کاشي کاري معرق ايوان جنوبي آن نام برد.

يکي ديگر از عناصر معماري در ساخت مساجد محراب ها هستند. از محراب هاي گچبري شده با تزيين نقوش گياهي اسليمي و ختايي مي توان از محرابهاي مسجد جامع اردستان، مسجد پير بکران، مسجد علويان، مسجد بسطام نام برد.

غالب بناهايي که از شاهکارهاي معماري ايران محسوب ميشوند بخش عمده اي از زيباي و شکوه خود را از کاشيهاي زيباي خود دارند که با نقوش گياهي مزين شده است. کاشيکاري سقف مسجد امام خميني (شاه سابق) در اصفهان نمونه اي با ارزش از اين نوع نقوش مي باشد.

فن و هنر ایران زمین

WhatsApp chat