0 Items
دبیرستان فیروز بهرام

دبیرستان فیروز بهرام

دبیرستان فیروز بهرام

آثار تاریخی تهران٬ تهران بزرگ٬ تهران قدیم٬ محله های تهران٬

دبیرستان فیروز بهرام یکی از دبیرستان‌های تاریخی و زرتشتی شهر تهران است.  این دبیرستان ۸۶ سال پیش تأسیس شد.  این دبیرستان از لحاظ علمی با دبیرستان البرز رقابت می‌کرد و طی این سال‌ها افراد مشهور علمی و سیاسی در آن تحصیل کرده‌اند. هزینه ساخت این دبیرستان توسط شخصی بنام بهرامجی بیکاجی که یکی از زرتشتیان سرشناس هند بود پرداخت و به یادگار فرزند مرحومش، فیروز بهرام بیکاجی، فیروز بهرام نامگذاری شد. این دبیرستان در تاریخ ۲۶ آبان ۱۳۷۸ با شمارهٔ ۲۴۹۴، در فهرست آثار ملی قرار گرفت.  فیروزبهرام در ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۶ به عنوان دبیرستان ماندگار شناخته شد .

دبیرستان فیروزبهرام

نام
دبیرستان فیروزبهرام
کشور
ایران
استان
تهران
شهرستان
تهران
اطلاعات اثر
نوع بنا
آموزشی (مدرسه دولتی)
سال‌های مرمت
۱۳۷۵
کاربری کنونی
دبیرستان
دیرینگی
پهلوی
دورهٔ ساخت اثر
۱۳۱۱ هجری خورشیدی
بانی اثر
بهرامجی بیکاجی
مالک اثر
انجمن زرتشتیان تهران
مالک فعلی اثر
انجمن زرتشتیان تهران
اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت
۲۴۹۴
تاریخ ثبت ملی
۱۳۷۸/۸/۲۶

هجری خورشیدی
اطلاعات بازدید
آدرس
خیابان جمهوری،
خیابان میرزا کوچک خان
شماره تلفن
‎۶۶۷۱۳۶۸۴-۶۶۷۰۲۱۰۱-۶۶۷۴۰۱۱۸
وبگاه
firoozbahram.ir

 

تصویری از مراسم کلنگ زنی فیروز بهرام با حضور کیخسرو شاهرخ

تصویری از مراسم کلنگ زنی فیروز بهرام با حضور کیخسرو شاهرخ

تصویری از مراسم کلنگ زنی فیروز بهرام با حضور کیخسرو شاهرخ

ساختمان دبیرستان فیروز بهرام

ساختمان دبیرستان فیروز بهرام

ساختمان دبیرستان فیروز بهرام

ساختمان دبیرستان فیروز بهرام

ساختمان دبیرستان فیروز بهرام

 

 

زعفرانیه

زعفرانیه

زعفرانیه

وسعت منطقه شمیرانات تهران

وسعت منطقه شمیرانات تهران

زَعفَرانیه یکی از محله‌های اعیان‌نشین شمال شهر تهران و شهرستان شمیرانات است. این محله که در کوهپایه‌های البرز قرار دارد، بافتی شبه روستایی داشته و آمیزه‌ای از شهرسازی مدرن و سنتی در آن به چشم می‌خورد.

زعفرانیه از شمال به ارتفاعات اسدآباد و توچال، از جنوب به خیابان مقدس اردبیلی (پیراسته) و محله محمودیه، از شرق به خیابان البرزکوه – طاهری و از غرب به رودخانه ولنجک و خیابان الف محدود می‌شود. زعفرانیه یکی از مرتفع‌ترین محله‌های پایتخت است و ۱۶۵۰ تا ۱۸۰۰ متر از سطح دریا ارتفاع دارد.

این محله در ناحیه ۲ از منطقه ۱ شهرداری تهران قرار دارد و جمعیت آن بر اساس آخرین سرشماری برابر با ۲۴۴۲۵ نفر بوده است. اماکن مهمی نظیر کاخ موزه سعدآباد، فرمانداری شهرستان شمیرانات، دادگاه ویژه روحانیت و چندین سفارتخانه از جمله آفریقای جنوبی و برزیل در این محله قرار دارند.

زعفرانیه به دلیل قرار گرفتن بر روی گسل شمال تهران، درصورت بروز زلزله درمعرض آسیب جدی خواهد بود. بخش شمالی محله نیز که زیر تله کابین توچال قراردارد در معرض رانش زمین می‌باشد.

تاریخچه محله زعفرانیه
زعفرانیه روستایی واقع در شمال غربی تجریش بین سعدآباد و ولنجک بوده است که از شمال به آبریز کوه، از جنوب به محمودیه، از غرب به ولنجک و از شرق به تجریش محدود بوده است. حسین‌علی خان معیدالممالک صاحب بخش عظیمی از زمین‌های آن بوده است و بیش‌ترین زمین‌های که تا نزدیکی باغ فردوس ادامه داشته، زراعی محسوب می‌شده است. پس از احداث خیابان پهلوی (ولیعصر کنونی) جاده‌ای برای دسترسی به اسدآباد کشیده شد که از حدود باغ فردوس شروع و به سمت شمال سعد آباد ختم می‌شد، زعفرانیه امروزی در واقع حاشیه همین خیابان قدیمی می‌باشد. یکی از محل‌های قدیمی زعفرانیه اسدآباد است، که بسیاری از پیرمردان و پیرزنان محلی باغ‌های معروف اسدآباد را به خوبی به یاد دارند و از هوای پاکی که آن روزها استنشاق می‌کردند به حسرت سخن می‌گویند از معروف‌ترین این باغ‌ها می‌توان به باغ زند کریمی، باغ خانم مروان، باغ حاجی کلاهی و باغ خیامی اشاره کرد. از این چند باغ معروف تنها باغ خیامی است که هنوز شکل و شمایل گذشته اش را تا حدودی حفظ کرده و دستخوش تغییر نشده است. محله اسدآباد در میان محله‌های ولنجک تا زعفرانیه و قرار گرفته است که از سمت شمال به ارتفاعات البرز و از سمت شرق به رودخانه سعدآباد و از سمت غرب به خیابان شهید سرلشکر فلاحی زعفرانیه سابق محدود می‌شود.

میدان تجریش تهران قدیم شمیرانات

میدان تجریش تهران قدیم شمیرانات

اکثر کوچه‌های منشعب از خیابان اصلی بن‌بست بوده است؛ هم چون خود محله که در بن‌بست کوه البرز قرار دارد و با حرکت از سمت جنوب به سمت شمال محله تغییر سبک معماری بیش تر مشهود می‌گردد. در بخش‌های شمال قدمت خانه‌ها بیش تر است و تغییر بافت جدید به قدیم پررنگ‌تر به چشم می‌آید و کوچه‌ها نیز تنگ‌تر می‌شوند. محله اسدآباد یکی از محله‌های قدیمی شمیران است که اگر چه وسعت چندانی ندارد ولی در گذشته به دو قسمت محله بالا و محله پایین تقسیم می‌شده است. اصلی‌ترین راه‌های دسترسی اهالی به کوچه‌های قدیمی خیابان سرلشکر فلاحی (زعفرانیه سابق) است. ابتدا اکبری‌ها و سپس زارعی‌ها و سپانلوها طوایف اولیه‌ای بودند که از سمت نایین اصفهان و استرآباد گرگان به این محل مهاجرت نمودند و پایه‌گذار این محل بودند. در این محل یک باب حمام، آب انبار خدائی و چهار قنات وجود داشته است. از نظر قشر بندی می‌توان اهالی این محل را در بدو شکل‌گیری محل افراد متوسطی دانست. در ابتدا این محل به دلیل اداره برقی که در آن وجود داشت برق بامداد نامیده می‌شد و بعدها به نام زعفرانیه تغییر نام داد.

چهارراه زعفرانیه در خیابان پهلوی، سال ۱۹۶۳
پیرامون واژه
زعفرانیه یکی از نام‌های دوران قاجار است و عده‌ای نیز بر این عقیده‌اند که چون کاخ سعدآباد در این منطقه به رنگ زعفرانی بوده است، به تدریج به وسیله مردم زعفرانیه نام گرفته است زیرا کسانی که می‌خواستند به این منطقه بروند نشانی در زعفرانی کاخ را که در آن زمان مشهورترین سازه منطقه بوده است، می‌دادند. زعفرانیه، فاقد سابقه تاریخی مانند دیگر آبادی‌های همجوار خود نظیر؛ اوین و تجریش و است، و حتی در دوره ناصری زمانی که از مزرعه اسدآباد واقع در غرب تجریش از املاک معیر الممالک در متون قاجاری یاد می‌شود، نامی از زعفرانیه نمی‌بینیم. به تعبیری دیگر تا اوایل سده چهار هجری زعفرانیه وجود خارجی نداشته است. اراضی زعفرانیه و باغ فردوس را حسین علی خان معیر الممالک پسر دوست علی خان معیر الممالک خریداری کرد، و بعد عمارت باغ فردوس را در آن جا بنا نهاد. دکتر منوچهر ستوده در سخنی از وجه تسمیه زعفرانیه می‌گوید: «اراضی زعفرانیه بخشوده محمد شاه قاجار به یکی از کنیزانش مشهور به زعفران باجی بوده است» به هر صورت تا دوران رضا شاه اراضی زعفرانیه به صورت بایر و بخشی از آن کشتزار کشاورزان شمیرانی بود. در اواخر حکومت محمدرضا پهلوی هنوز در آن حوالی زمین‌هایی بود که گندم کشت می‌شد. از طرف دیگر با کمک شوکت الملک پنجاه من پیاز زعفران در سعد آباد کاشتند، که خوب به عمل آمد، و این کشت زعفران هم نزدیک خیابان زعفرانیه بود، که کم‌کم این خیابان به نام زعفرانیه خوانده شد.

حمل و نقل عمومی
محله زعفرانیه دارای یک خط رفت و برگشت تاکسی از مبدأ اسدآباد به مقصد میدان تجریش می‌باشد که البته تاکسی‌های ولنجک نیز از همین مسیر عبور کرده و خیابان آصف این محله را پوشش می‌دهد. نزدیک‌ترین ایستگاه مترو به این محله ایستگاه مترو تجریش می‌باشد که به راحتی از طریق تاکسی‌های این محله قابل دسترس می‌باشد. تاکسی‌های بیسیم کشوری هم محله زعفرانیه را به طور کامل پوشش می‌دهند .

منبع : ویکی پدیا 

(بیشتر…)

تهرانِ پانصد ساله در حال تخریب است

تهرانِ پانصد ساله در حال تخریب است

تهرانِ پانصد ساله در حال تخریب است

تهران قدیم٬ تهرانشناسی٬ محله های تهران٬ دیدنی های تهران٬

…گفت وگوی شفقنا زندگی با مهدی معمارزاده، کارشناس میراث فرهنگی

شفقنا زندگی- هيچ چيز مانند عكس هاي نه چندان قديمی از نقاط مختلف كشور، مخصوصا شهر تهران، تغييراتي كه در بافت شهر ايجاد شده را به رخ بيننده نمی كشد. كافی است دو عكس كه با فاصله بيست سال، از يك منطقه تهران گرفته شده را كنار هم قرار دهيد تا متوجه شويد چگونه بافت تاریخی و سنتی تبديل به بافتي شده است كه نه تاريخي است نه مدرن!

چند سالي است كه به بهانه هاي مختلف توسعه و تحول در بافت شهري و تبديل شهر فرسوده به شهر مدرن دست ها آلوده تخريب بافت هاي تاريخي شهر تهران شده است. غافل از آنكه تخريب يك بافت تاريخي نه چندان فرسوده، فقط تخريب يك ساختمان نيست، بلكه تخريب هويت چند نسل است.

در ادامه گفت و گوی خبرنگار شفقنا زندگي با مهدی معمارزاده، كارشناس مسئول ميراث فرهنگي درمود تخريب بافت تاريخي شهر تهران و تاثير آن روي هويت مردم در پی می آید:

نهادن نام “بافت های فرسوده” بر ” بافت های تاریخی”

اين كارشناس ميراث فرهنگي در ابتدا به تعريف مفهوم بافت تاريخي اشاره كرد و گفت: شهرها معمولا به نسبت اقليم و شرايط آب و هوايي شكل مي گيرند. بافت تاريخي يعني مجموعه اي از كه معمولا مركز شهرهاي كنوني جهان را تشكيل مي دهند. در دوران اسلامي، مخصوصا در ايران، شهرها اطراف امام زاده، مساجد جامع و بازار كه به عنوان قطب هاي مذهبي و اقتصادي يكي از اركان هاي مهم شكل گيري شهرها هستند، شكل مي گرفتند. بنابراين شهرها بر اساس يك برنامه ريزي كه در آن مردم، حكومت، اقتصاد و.. در كنار هم حضور دارند شكل مي گيرند و به حيات خود ادامه مي دهند.

معمارزاده ادامه داد: از زمان سلجوقيان به بعد، يعني از حدود 700 سال پيش كه شهرسازي در ايران به صورت ذكر شده رونق پيدا كرد و شهرها به صورتي كه ساخته شده بودند، باقي ماندند البته دولت هاي مختلفي كه روي كار مي آمدند، تغييرات كوچكي در جهت توسعه به نسبت جمعيت، روي آن ها اعمال كردند. براي مثال درمورد تهران حصار صفوي به دليل تنگي جا و كمبود زمين گسترش پيدا مي كند و تبدلي به حصار ناصري مي شود. اما متاسفانه حصار صفوي تخريب مي شود.

تخريب و توسعه بنا بر سليقه های جديد، از معضلات دو قرن اخير در کشور ماست
اين كارشناس ميراث فرهنگي با انتقاد از بينشي كه در زمينه تخريب بافت ها وجود دارد، اظهار كرد: تخريب كردن و توسعه بنا بر سليقه هاي جديد، يكي از معضلاتي است كه در دو قرن اخير دامنگير بافت هاي تاريخي ما شده است. در دوره پهلوي كه در بافت تاريخي تهران، دخالت هاي زيادي از جمله خيابان كشي و تخريب حصار ناصري صورت گرفت، شيرازه بافت هاي تاريخي تهران از هم نپاشيد. يعني محلاتي مانند سنگلج، دولت، اودلاج و چال ميدان و… حفظ شدند. تا 20 سال پيش هم، هنگامي كه فرد در بافت تاريخي قدم ميگذاشت، حال و هواي زندگي اجتماعي تهران قديم را حس مي كرد.

معمارزاده افزود: با كمال تاسف در بيست سال اخير، مخصوصا در 10 سال اخير كه بحث طرح جامع تهران و بعد از آن طرح تفصيلي مطرح شد، مديريت شهري به هيچ وجه به بافت هاي تاريخي توجه نكرد و نام بافت هاي فرسوده بر بافت ها تاريخي نهاده شد و بافت سنگلج و اودلاجان دچار دگرگوني هاي شديدي شده و ممكن است از بين برود. بافت هاي تاريخي معمولا شكل ارگانيك دارند و اندام هاي اين بافت به صورت طبيعي كنار هم جاي گرفتند و شكل خاص ساختمان ها، اندازه آن ها و… باعث تمايزشان از بافت هاي جديد مي شود، با وجود اينكه اين بافت تا كنون، و با تحولاتي كه در زمان پهلوي رخ داد، هنوز پابرجا مانده اما اكنون به دليل بي توجهي در حال تخريب است.

تهرانِ پانصد ساله در حال تخریب است

وي با اشاره به قدمت 500 ساله شهر تهران اظهار كرد: از زماني كه شاه طهماسب براي شهر تهران حصار كشيد، 500 سال مي گذرد، و شهر تهران 500 سال قدمت دارد. اما ناگهان بافت هاي تاريخي با يك طرح ناكارامد توسط مديريت شهري و به بهانه فرسودگي در حال تخريب است. در صورتي كه تعريف فرسودگي به بافت تاريخی ربطی پيدا نمي كند.

اين كارشناس ميراث فرهنگی با تاكيد بر ارزش ها و توانايي هاي بالقوه بافت هاي تاريخي، گفت: پبافت هاي تاريخي موجود در اكثر شهرهاي دنيا به يك ظرفيت جهت توريست پذيري و گردشگري تبديل شده اند. حتي كشورهاي اسلامي مانند دمشق و تركيه هم از ظرفيت بافت هاي تاريخي خود براي درآمد زايي، جذب توريست و توسعه گردشگري بهره مي برند. یعنی در عين اينكه رسيدگي هاي لازم به به بافت تاريخي انجام مي شود، از آن ها حفاظت و حتی استفاده می شود.

تاثیر منفی تخریب بافت های تاریخی روی بافت اجتماعی

معمارزاده در ادامه به تاثير تخريب بافت هاي تاريخي در بافت اجتماعي اشاره كرد و گفت: تخريب بافت تاريخي روي بافت اجتماعي تاثير منفي دارد. زيرا متاسفه در مقابل چيزي كه تخريب مي شود، بناي ارزشمندي ساخته نمي شود. براي مثال به جاي تيمچه، سرا، سراچه ساختماني با عنوان ” پاساژ” مي سازيم كه حتي نام آن هم ايراني نيست. همين امر به صورت نامستقيم روي روحيات نسل جديد تاثيرگذار خواهد بود. زيرا هنگامي كه ناگهان يك بافت تاريخي تبديل به بافت مدرن مي شود،  رفت و آمدها، رفتار و روحيات، طرز فكر افراد، روابط اجتماعي و سطح زندگي اجتماعي افراد تغيير مي كند. تغییری که حساب شده و طبق اصول درستی نیست.

وي ادامه داد: درست مانند زماني كه يك خانه حياط دار كه در آن خانواده بزرگي زندگي مي كردند، تبديل به آپارتماني شود كه همه اقشار مختلف در آن رفت و آمد كرده و به صورت ناخودآگاه روي يكديگر تاثير مي گذارند، اين تاثير اكثرا منفي است زيرا افراد به صورت سطحي از يكديگر تقليد مي كنند. همين ساخت و سازهاي بي رويه در شهر و جابه جايي جمعيتي باعث شد يك شرايط فرهنگي نامطلوب در شهر تهران ايجاد شود.

فرهنگ ساخت و ساز مساجد هم تغيير كرده است

اين كارشناس ميراث فرهنگي با انتقاد از طرح های ناهماهنگ و صرفا اقتصادي اظهار كرد: حتي فرهنگ ساخت و ساز مساجد هم تغيير كرده است. يك مسجد تاريخي را براي ساختن يك مسجد پنج طبقه تخريب مي كنيم و در كنار آن چند مركز خريد و رستوران تاسيس مي كنيم كه بهره اقتصادي ببريم.

معمارزاده ادامه داد: اميدوارم مديران شهري، دوستاني كه در شوراي شهر و شهرداري فعاليت مي كنند به اين مسائل بيشتر توجه كنند و اجازه ندهند بافت هاي تاريخي ما بيشتر از اين تخريب شود. ضامن زندگي شهرنشيني و ادامه تعاملات زيستي و اخلاقي حفظ ارزش هاي تاريخي و فرهنگي كه لايه هاي مختلفي دارد، است. يك لايه مهم آن اين است كه معماري شهرسازي خود را با حفظ بناهاي تاريخي حفظ كنيم.

مردم به حفظ بافت تاريخي علاقه دارند

وي با بيان اينكه مردم به حفظ بافت تاريخي علاقه دارند، گفت: همه اقشار نگران تخريب بافت هاي تاريخي هستند. حفظ و نگه داراي 300 هكتار بافت تاريخي از 800 هكتار تهران كار سختي نيست. پس از مسئولان مي خواهم اين بافت را حفظ كنند. درحال حاضر بافت هايي كه ساخته مي شود هيچ هويت خاصي ندارد، درحالي كه به راحتي مي توان ضمن حفظ بافت هاي تاريخي از آن ها الگو گرفت. ما با وجود سه هزار سال سابقه شهرسازي، چرا بايد از شهرسازي غرب تقليد كنيم؟

اين كارشناس ميراث فرهنگی با تايكد بر اينكه تخريب بافت هاي تاريخي روي نسل اينده تاثيرگذار است، افزود: هنگامي كه به جاي سرا و تيمچه از كلماتي مانند ” پاساژ” و “مال” استفاده مي شود و لغات فرهنگ ديگر وارد فرهنگ ما مي شود در موارد ديگر هم تقليد صورت خواهد گرفت و به مرور زمان، فرهنگ آن ها جایگزین فرهنگ ما می شود و در نتیجه نسل های آینده هیچ شناختی از فرهنگ اصیل ایرانی نخواهند داشت.

انتهای پیام

خبرنگار شفقنا

life.shafaqna.com

تهران

تهران

تهران

تهران
برج آزادی
برج میلادشمیران
کاخ گلستانقله توچال

از بالا: برج آزادی (شهیاد)، شهرستان شمیرانات، پارک آب و آتش، قله توچال از سمت بزرگراه شهید مدرس، کاخ گلستان،تئاتر شهر، و برج میلاد از سمت بزرگراه شهید چمران.

کشور ایران
استانتهران
شهرستانتهران
بخشمرکزی
مردم
جمعیتشهر: ۸٬۲۴۴٬۵۳۵
استان تهران: ۱۲٬۱۸۳٬۳۹۶
رشد جمعیت۱/۲درصد
تراکم جمعیت۱۰٬۵۵۵نفر بر کیلومتر مربع
جغرافیای طبیعی
مساحت۷۳۰ کیلومتر مربع
ارتفاع از سطح دریامیانگین: ۱۱۹۰ متر
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانهبیشینه: +۲۲/۷ درجه

کمینه: +۱۱/۹ درجه

میانگین بارش سالانه۲۳۳ میلیمتر
روزهای یخبندان سالانه۴۷ روز
اطلاعات شهری
شهردارمحمدباقر قالیباف
ره‌آوردکتاب، کالا
پیش‌شماره تلفنی۰۲۱
وبگاهtehran.ir
شناسهٔ ملی خودرو  ایران۱۱
 ایران۲۲
 ایران۳۳
 ایران۴۴
 ایران۵۵
 ایران۶۶
 ایران۷۷
 ایران۸۸
 ایران۹۹
تابلوی خوش‌آمد به شهر

تهران بر ایران واقع شده‌است

تهران
روی نقشه ایران
۳۵.۷° شمالی ۵۱.۴° شرقیمختصات:  ۳۵.۷° شمالی ۵۱.۴° شرقی

تهران بزرگ ؛ بزرگ‌ترین شهر و پایتخت ایران و مرکز استان تهران و شهرستان تهران است. جمعیّت آن ۸٬۲۴۴٬۵۳۵ نفر است و بیست و پنجمین شهر پرجمعیّت جهان به شمار می‌آید. مساحت این شهر ۷۳۰ کیلومتر مربّع است.

این شهر یکی از بزرگ‌ترین شهرهای غرب آسیا و بیست و هفتمین شهر بزرگ دنیا است. شهر تهران، در شمال کشور ایران و جنوب دامنهٔ رشته‌کوه البرز واقع شده‌است. این شهر دارای یک شبکهٔ متراکم بزرگ‌راهی و چهار خطّ فعّال مترو است که فقط در بهار سال ۱۳۹۰، ۱۲۹ میلیون مسافر را جابه‌جا کرده‌اند.

از دههٔ ۱۳۴۰ تهران مرکز جذب مهاجران زیادی از سرتاسر ایران بوده‌است. ساکنان اصلی تهران اقوام فارسی‌زبان بودند، البتّه هم‌اکنون این شهر دارای اقوام مختلفی است و عمدهٔ زبان محاوره‌ای در این شهر فارسی است. بیشتر مردم در این شهر زبان فارسی با لهجهٔ تهرانی دارند. دیگر اقوام ساکن تهران عبارتند از کُرد ،آذربایجانی، گیلک، مازندرانی، ارمنی، عرب ،لر. تراکم جمعیّت در تهران بین ده هزار و هفتصد تا بیش از یازده هزار تن در هر کیلومتر مربّع برآورد می‌شود که بنابر آمار نخست بیستمین شهر پرتراکم جهان است. شهر تهران در شمال ایران، در کوهپایه‌های جنوبی رشته‌کوه البرز در حدّ فاصل طول جغرافیایی ۵۱ درجه و ۲ دقیقهٔ شرقی تا ۵۱ درجه و ۳۶ دقیقهٔ شرقی، به طول تقریبی ۵۰ کیلومتر و عرض جغرافیایی ۳۵ درجه و ۳۴ دقیقهٔ شمالی تا ۳۵ درجه و ۵۰ دقیقهٔ شمالی به عرض تقریبی ۳۰ کیلومتر گسترده شده‌است. ارتفاع شهر در بلندترین نقاط شمال به حدود ۲۰۰۰ متر و در جنوبی‌ترین نقاط به ۱۰۵۰ متر از سطح دریا می‌رسد. تهران از شمال به نواحی کوهستانی، و از جنوب به نواحی کویری منتهی شده، در نتیجه در جنوب و شمال دارای آب و هوایی متفاوت است. نواحی شمالی از آب و هوای سرد و خشک و نواحی جنوبی از آب و هوای گرم و خشک برخوردارند.

ساختار اداری ایران در تهران متمرکز شده‌است.  تهران به ۲۲ منطقه، ۱۳۴ ناحیه (شامل ری و تجریش) و ۳۷۰ محلّه تقسیم شده‌است.نماد شهر تهران برج آزادی است. برج میلاد نیز نماد دیگر آن به حساب می‌آید. تهران میزبان نزدیک به نیمی از فعّالیّت‌های صنعتی ایران است، کارخانجاتی در زمینهٔ تجهیزات خودرو، برق و الکترونیک، منسوجات، شکر، سیمان و مواد شیمیایی در این شهر واقع شده‌اند، تهران همچنین بازار بزرگ فرش و محصولات مبلمان در سراسر ایران است. در جنوب حومهٔ تهران یک پالایشگاه نفت به نام پالایشگاه نفت تهران وجود دارد. در تهران و حومه، اماکن تاریخی مذهبی نظیر مساجد، کلیساها، کنیسه‌ها، و آتشکده‌های زرتشتیان قرار گرفته‌است  در فهرست گران‌ترین پایتخت‌های دنیا در سال ۲۰۰۸ میلادی، تهران در پلّهٔ آخر قرار داشت. تهران همچنین در فهرست گران‌ترین شهرهای دنیا و بر مبنای شاخص هزینه‌های زندگی، در پلّهٔ یکی مانده به آخر جای دارد. تهران از جهت تولید ناخالص داخلی رتبهٔ پنجاه و ششم و با لحاظ کردن جمعیّت منطقه شهری، رتبهٔ بیست و نهم را در بین شهرهای دنیا دارد. مردم تهران ۳۳٪ از مالیات کشور را پرداخت می‌کنند.

تصویر ماهواره‌ای تهران
پرونده:Tehran expansion.webm
در این ویدیو گسترش تهران از زمان بارو و دروازه‌های شاه طهماسبی (ساخته شده در زمان شاه طهماسب صفوی)، گسترش آن به باروی ناصری (در زمان ناصرالدین‌شاه قاجار) و سرانجام محدودده امروزی شهر به نمایش در آمده است.

تاریخ تهران

نوشتار اصلی: تاریخ تهران

گذری در تهران اوایل دوره قاجار

سابقه سکونت تهران به ۵٫۰۰۰ سال پیش از میلاد باز می‌گردد. در دی ماه ۱۳۹۳ اسکلت یک انسان در منطقه مولوی تهران متعلق به حدود ۷٫۰۰۰ سال پیش کشف گردید. پیش از این گمان می‌رفت سابقه زندگی در منطقه تهران امروزی به کشفیات قیطریه که متعلق به ۳٫۰۰۰ سال پیش بود، بر می‌گردد.

تصویر کتیبهٔ فتحعلی شاه، روی تپّهٔ سنگی چشمه علی

تصویر کتیبهٔ فتحعلی شاه، روی تپّهٔ سنگی چشمه علی

تصویر کتیبهٔ فتحعلی شاه، روی تپّهٔ سنگی چشمه علی واقع در شمال شهر ریمنطقه ۲۰ تهران

تهران برای نخستین بار توسّط ایل قاجار پایتخت ایران شد.

یاقوت حَمَوی مورخ یونانی الاصل عرب زبان در مُعجَم‌البُلدان تعریفی از طهران کرده و وضع این آبادی را در قرن ششم و هفتم قمری نشان داده است که به شرح زیر است: طِهران به کسر طاء و سکون‌ها و را و نون در آخر، لفظی است عجمی و ایشان «تهران» تلفظ می‌کنند، چون در زبان ایشان طاء وجود ندارد. این آبادی از دیه‌های ری است و میان آن دو قرب سنگ فاصله است. مردی راستگو از مردم ری مرا خبر داد که این آبادی دیهی بزرگ است که بناهای آن در زیر زمین بنیان یافته است و هیچ‌کس جز به اراده مردم بدانجا راه نمی‌یابد و در بیشتر اوقات ایشان نسبت به سلطان وقت راه خلاف و سرپیچی می‌پیمایند و وی را جز مدارا با ایشان چاره‌ای نیست. آنجا را دوازده محله است که هرکدام را با دیگری نزاع است و مردم محله‌ای به محله دیگر درنمی آیند. آن را باغ و بوستان فراوان است که همچون شبکه‌ای بناها را در میان دارد و خود حائلی در برابر تهاحم به حساب می‌آید. وی گفت مردم آنجا با وجود محفوظ بودن با گاو کشت نمی‌کنند و این کار را با بیل انجام می‌دهند از آن روی که ایشان را دشمن فراوان است و می‌ترسند که گاوشان به غارت برود.

تهران در گذشته از روستاهای ری بوده و ری که در تقاطع محورهای قم، خراسان، مازندران، قزوین، گیلان و ساوه واقع شده به سبب مرکزیّت مهم سیاسی، بازرگانی، اداری و مذهبی از قدیم مورد نظر بوده و مدّعیان همواره این مرکز راهبردی را مورد تهاجم و حمله قرار می‌داده‌اند. روستای تهران به‌واسطهٔ برخورداری از مغاک‌ها و حفره‌های زیرزمینی و مواضع طبیعی فراوان و دشواری نفوذ در آن‌ها پناهگاه خوبی برای دولتمردان و دیگر اشخاصی بوده که احتمالاً مورد تعقیب مدّعیان قرار داشته‌اند.

از سوی دیگر، کاروان‌های بزرگی که از محورهای مورد بحث عبور می‌کردند شکارهای سودمندی بودند و اغلب مورد حمله و چپاول مردم بومی واقع می‌شدند. روستای تهران در واقع کانون چپاولگران و نهانگاه کالاهای دزدیده‌شده بود و این وضع تا زمان شاه تهماسب صفوی که قزوین را به عنوان پایتخت خود انتخاب نمود ادامه داشت. تهران در برابر حملهٔ افغان‌ها (پشتون‌ها) ایستادگی زیادی کرد و به همین خاطر آن‌ها پس از تصرّف تهران این شهر را ویران کردند و باغ‌ها و تاکستان‌های آن را از میان بردند.

در زمان نادرشاه تهران دوباره نام و نشانی یافت و در همین شهر بود که نادرشاه رهبران بزرگ شیعه و سنّی را گرد هم آورد و پیشنهاد اتّحاد اسلامی و رفع اختلاف‌ها را به آن‌ها داد.

تا پیش از کشف تمدّن قیطریّه و همچنین کشف آثاری در تپّه‌های عبّاس‌آباد، گمان می‌رفت پیشینهٔ تاریخی این شهر به همان آثار یافت‌شده در حوالی شهر ری محدود می‌شود، ولی اکتشافات باستان‌شناسی در تپّه‌های عبّاس‌آباد، بوستان پنجم خیابان پاسداران و درّوس، نشان داد تمام آبادی‌های ناحیهٔ تاریخی قصران، دوره‌ای درخشان از استقرار اقوام کهن و خلّاقیّت‌های فرهنگی را پشت سر گذارده‌اند. در فارسنامهٔابن بلخینیز که مربوط به سال‌های ۵۰۰ تا ۵۱۰ هجری قمری است، از شهر تهران به دلیل انارهای مرغوبش یاد شده‌است. اگرچه در آثار مکتوب کهن از تهران پیش از اسلام نام برده نشده‌است، اما حفّاری‌های باستان شناسی ۱۳۲۱ خورشیدی در روستا‍ی درّوس ‍ شمیران نشان می‌دهد که در این ناحیه، در هزارهٔ دوّم پیش از میلاد، مردمی متمدّن زندگی می‌کرده‌اند.

تهران در آغاز روستایی نسبتاً بزرگ بود که میان شهر بزرگ و نام‌آور آن زمان، شهر ری و کوهپایه‌های البرز جای گرفته بود. نخستین بار نام آن در یادکرد زندگینامهٔ ابوعبدالله حافظ تهرانی (زاده ۱۸۴ خ) آمده‌است. پس از یورش مغولان به ری و ویرانی این شهر، تهران بیش از پیش رشد یافت و شماری از اهالی آوارهٔ ری را نیز در خود جای داد و مساحتش در این دوران به ۱۰۶ هکتار رسیده بود. این منطقه در دوره سلسله صفوی به علّت این‌که بقعه سید حمزه جدّ اعلای صفویه در نزدیکی حرم شاهزاده عبدالعظیم جای داشت و تهران نیز دارای باغ‌های خوش آب و هوا بود، مورد توجّه قرار گرفت. نخستین بار، شاه طهماسب اولصفوی در سال ۹۱۶ خ. هنگام گذر از تهران باغ و بوستان فراوان این شهر را پسندید و دستور داد تا بارو و خندقی به دور آن بکشند. این بارو که ۱۱۴ برج به عدد سوره‌های قرآن و چهار دروازه رو به چهار سوی دنیای پیرامون داشت، از شمال به میدان توپ‌خانه و خیابان سپه، از جنوب به خیابان مولوی، از شرق به خیابان ری و از غرب به خیابان وحدت اسلامی (شاپور) امروزی محدود می‌شد، مساحت تهران در این دوران به ۴۴۰ هکتار رسید.  در دورهٔ شاه عباس یکم (۹۶۶ تا ۱۰۰۷ خ) پل، کاخ و کاروانسراهای زیادی بر پا شد، در بخش شمالی برج و باروی شاه تهماسبی، چهارباغ و چنارستانی ساخته شد که بعدها دورش را دیواری کشیدند و به صورت کاخ (کاخ گلستان) و پایگاه فرمانروایی درآوردند. کریم‌خان در نبردهای خود برابر محمدحسن‌خان قاجار در سال ۱۱۷۲ قمری تهران را مرکز اردوکشی خود برگزید و پس از پیروزی در این جنگ در دیوانخانه دیرین تهران که در زمان شاه سلیمان ساخته شده بود بارِ عام داد و با عنوان وکیل الرعایا، زمامداری ایران را در دست گرفت. 

نام تهران

نمای رشته کوه البرز از شهر تهران

نمای رشته کوه البرز از شهر تهران

نمای رشته کوه البرز از شهر تهران

در بارهٔ ریشه‌شناسی نام تهران اختلاف نظر زیادی وجود دارد که تعدادی از آن نظرات در اینجا آمده است:

  • پاره‌ای از پژوهشگران «ران» را پسوندی به معنای دامنه گرفته‌اند و شمیران و تهران را بالادست و پایین‌دست خوانده‌اند.
  • برخی دیگر تهران را تغییر شکل یافتهٔ «تهرام» به معنای منطقهٔ گرمسیر دانسته‌اند، در مقابل شمیرام یا شمیران که منطقه سردسیر است.
  • و همچنین عدّه‌ای بر این باورند که سراسر دشت پهناوری که امروز تهران بزرگ خوانده می‌شود در میان کوه‌های اطراف، گود به نظر می‌رسید و بدین سبب «ته ران» نام گرفت.
  • البته با توجه به توسعهٔ تهران در سال‌های متمادی پس از شهر “ری” مشهور، و اینکه تهران محلی بوده است نزدیک به ری و در “ته” یا آخر آن، ممکن است واژهٔ تهران تغییر یافتهٔ عبارت “ته ری ان” باشد. (یعنی محلی که در ته ری قرار دارد) و الف و نون مرسوم در نام بسیاری از شهرهای ایران کم‌کم به این نام هم چسبیده و به مرور اصلاح شده و به صورت “تهران” در آمده است.
  • روستایی که پیش‌درآمد شهر تهران بوده‌است، پیش از اسلام نیز وجود داشته، امّا پس از اسلام کم‌کم نام آن معرّب گردیده و از تهران به طهران تبدیل شده‌است. امّا جغرافیدانان معروف آن روزگار نیز به املای تهران اشاره نموده‌اند. همزمان با جنبش مشروطه، که تغییرات زیادی در ادبیّات و نگارش زبان فارسی به وجود آمد، رفته‌رفته املای تهران رواج یافت و پس از تأسیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی و تأکید آن بر املای تهران، املای دیگر (طهران) کاملاً منسوخ شد.
  • اعتماد السلطنه در مرآت البلدان دربارهٔ وجه تسمیه تهران چنین آورده‌است: ” چون اهل آنجا (تهران) در وقتی که دشمن برای آنها به هم می‌رسید در زیر زمین پنهان می‌شدند، از این جهت به این اسم موسوم شده‌است که به ” ته ران” یعنی زیر زمین می‌رفته‌اند”.

نام برخی کوی‌ها و محلات تهران منسوب به خانوارهای رؤسای ایل‌هایی است که در زمان آقامحمدخان و فتحعلی شاه در پایتخت جدید اسکان داده شدند؛ مانند کوچه شیرازیها و کوچه افشارها در قلب محله چال میدان، کوچه دیگری منسوب به افشارها در شمال محله سنگلج؛ دیگر محله عرب‌ها در گوشه شمال غربی محله عودلاجان؛ و نیز کوچه و حمام قراقانیها در محله چال میدان؛ کوچه شام بیاتی‌ها در شمال عودلاجان؛ کوچه خدابنده‌لو در غرب عودلاجان؛ محله باجمانلوها در شمال غرب محله سنگلج؛ تکیه و محله قمی‌ها در محله سنگلج که همگی در محله‌های خوب و به اصطلاح سرآب اسکان یافته‌اند. 

جغرافیا

نوشتار اصلی: جغرافیای تهران
نوشتار اصلی: اقلیم تهران

نمای تهران از برج میلاد
نقشه گسل تهران

نقشه گسل تهران

نقشه توپوگرافیک تهران و استان تهران

شهر تهران در ۵۱ درجه و ۲ دقیقه تا ۵۱ درجه و ۳۶ دقیقهٔ طول شرقی و ۳۵ درجه و ۳۴ دقیقه تا ۳۵ درجه و ۵۰ دقیقهٔ عرض شمالی قرار گرفته‌است و ارتفاع آن از ۲۰۰۰ متر در مرتفع‌ترین نقاط شمال[۳۶] تا ۱۲۰۰ متر در مرکز و ۱۰۵۰ متر در جنوب متغیّر است. تهران در بین دو وادی کوه و کویر و در دامنه‌های جنوبی رشته کوه البرز گسترده شده‌است. از جنوب به کوه‌های ری و بی‌بی‌شهربانو و دشت‌های هموارشهریار و ورامین و از شمال توسط کوهستان محصور شده‌است. ارتفاع چند نقطه شهر تهران از سطح دریا: شهر تهران از نظر زمین‌لرزهجزء مناطق پرزیان (۸ تا ۱۰ درجه مرکالی) به شمار می‌آید.گسل‌هایی که در تهران و حومه تا شعاع ۱۵۰ کیلومتری مرکز شهر قرار دارند، عبارتند از گسل مشاء، گسل شمال تهران، گسل ری، گسل طالقان، گسل ایوانکی و گسل ایپک که بررسی رفتار آن‌ها حایز اهمیت است.

شهر تهران، به طور پیوسته در معرض خطر سیل قرار دارد. از دلایل اصلی این موضوع، می‌توان اختلاف ارتفاع زیاد، شرایط اقلیمی خاص، وجود رودخانه‌های فراوان مانند رود کرج، رود دربند، رود چیتگر و مسیل‌های متعدد و قرارگرفتن شهر تهران در پای کوه را نام برد.  همچنین در شهر تهران، ۱۲ حوزه آبریز بالادست مسلط بر آب و ۱۴ کیلومتر نوار مولد سیل از دارآباد تا غرب دره فرحزاد وجود دارد.

زلزله و گسل‌های تهران

تهران در هزار سال اخیر شاهد چهار زمین‌لرزه بزرگ بوده‌است. تهران آخرین زلزله شدید خود را در سال ۱۸۳۰ میلادی، شاهد بوده‌است.

تهران از لحاظ موقعیت زمین‌شناختی بر روی گُسل‌های فعالی قرار گرفته که باعث رانش زمین و زمین‌لرزه می‌شوند. از میان بسیاری از گسل‌های فعال تهران، احتمال فعال‌شدن سه گُسل به نام‌های، «گسل مشا، گسل شمال تهران و گسل جنوب ری» بیش از بقیه وجود دارد.

بسیاری از ساختمان‌ها و آپارتمان‌های تهران کیفیت ساخت‌وساز پائینی دارند و از این روی به گفته بسیاری از کارشناسان، در صورت وقوع زلزله در تهران، بسیار پرتلفات خواهد بود.

طی تحقیق موسسه علمی آلفرد وگنر آلمان تهران وارد لیست ده نفری خطرناک ترین شهرهای دنیا برای وقوع بلایای طبیعی شد. عامل اصلی ورود این شهر به لیست قرار گرفتن روی گسل زلزله در عین وجود سازه های غیراستاندارد فراوان در سطح شهر و همینطور تراکم جمعیت بالا می باشد .

آب و هوا

آب و هوا ی شهر تهران تاثیرگرفته از کوهستان در شمال (نسیم توچال) و دشت در جنوب است. جز منطقه‌های شمالی تهران که تحت تأثیر کوهستان، تا اندازه‌ای معتدل و مرطوب هستند، آب و هوای دیگر منطقه‌های شهر کمابیش گرم و خشک و در زمستان‌ها اندکی سرد است. مهم‌ترین منبع بارش در این شهر بادهای مرطوب مدیترانه‌ای و اطلسی هستند که از سوی غرب می‌وزند. رشته کوه البرز همچون سدی از نفوذ بسیاری از توده‌های هوا جلوگیری می‌کند، از همین روی سبب گردیده که هوای تهران از یک سو خشک‌تر و از سوی دیگر از آرامش نسبی برخوردار باشد.

آب و هوای تهران
ژانویهفوریهمارسآوریلمـــــهژوئـنژوئیـهاوتسپتامبراکتبـرنوامبردسامبرسـال
گرم‌ترین
۱۹٫۶۲۳٫۰۲۸٫۰۳۲٫۴۳۷٫۰۴۱٫۰۴۳٫۰۴۲٫۰۳۸٫۰۳۳٫۴۲۶٫۰۲۱٫۰۴۳٫۰
میانگین گرم‌ترین‌ها
۷٫۹۱۰٫۴۱۵٫۴۲۲٫۱۲۷٫۹۳۳٫۹۳۶٫۶۳۵٫۶۳۱٫۶۲۴٫۴۱۶٫۲۱۰٫۰۲۲٫۷
میانگین سردترین‌ها
-۰٫۴۱٫۲۵٫۴۱۱٫۲۱۶٫۱۲۰٫۹۲۳٫۹۲۳٫۳۱۹٫۳۱۳٫۳۶٫۷۱٫۷۱۱٫۹
سردترین
-۱۵٫۰-۱۳٫۰-۸٫۰-۴٫۰۲٫۴۵٫۰۱۴٫۰۱۳٫۰۹٫۰۲٫۸-۷٫۰-۱۳٫۰-۱۵٫۰
بارش
mm
۳۴٫۶۳۲٫۲۴۰٫۸۳۰٫۷۱۵٫۴۳٫۰۲٫۳۱٫۸۱٫۱۱۰٫۹۲۶٫۰۳۴٫۰۲۳۲٫۸
منبع: سازمان هواشناسی کشور

نمای شهر

نمای شهر در نقاط گوناگون بر پایهٔ عوامل جغرافیایی، اقتصادی، فرهنگی و تاریخی متفاوت است. در شمال شهر که به کوه‌ها نزدیک‌تر است معمولاً خیابان‌ها و کوچه‌ها شیبدارتر و در جنوب شهر هموارترند. همچنین در جنوب شهر ساختمان‌های بلندمرتبه کمتر و در شمال شهر بیشترند. ساختمان‌های اداری و دولتی نیز عمدتاً در مرکز شهر قرار دارند. از طرف دیگر در مناطقی که تاریخ ساخت آن‌ها جدیدتر است مانند منطقه ۲، منطقه ۵ و منطقه ۲۲ که همگی در غرب و شمال غرب شهر جای دارند، با توجه به پیروی از آیین‌نامه‌های جدیدتر، اصول شهرسازی در آن‌ها بیشتر رعایت شده‌است. در این منطقه‌ها معمولاً عرض خیابان‌ها و کوچه‌ها، سرانه پارکینگ و سرانه فضای سبز از دیگر مناطق شهر بیشتر است. وارون بر آن در مناطق کهن‌تر که ساخت آن‌ها زودتر انجام گرفته‌است مانند منطقه ۱۲ (تهران قدیم) و منطقه ۲۰ (ری) معمولاً بناهای تاریخی و سنتی بیشتری وجود دارد.

در تحقیقی تحت عنوان «ارزیابی ترجیحات بصری زنان از فضاهای شهری در تهران»، مکان‌های فاقد جذابیت بصری بیشتری در شهر مشخص شده و بطور کلی محیط و فضاهای تهران از جهت بصری «نامناسب» دانسته شده است.

تهران

تهران

چشم‌انداز تهران در روز

تهران تهران

تهران

چشم‌انداز تهران در شب.

معماری و شهرسازی

تهران به‌دلیل جایگاه آن به عنوان پایتخت زودتر از شهرهای دیگر با نمودهای مدرنیسم، و از آن میان معماری مدرن، آشنا شد. دگردیسی معماری تهران از سنتی به مدرن از دوران ناصرالدین شاه آغاز شد و به‌ویژه این روند در دوران پهلوی که زندگی مدرن از حصار دربار و ارگ سلطنتی خارج شد، چهرهٔ شهر را دگرگون نمود.

در دوران رضا شاه نیاز به راه‌اندازی نهادهای مدرن مانند بانک‌ها، ساختمان‌های دولتی و مانند آن‌ها به گونهٔ روزافزونی احساس می‌شد؛ اما طراحی و اجرای ساختمان این‌گونه نهادها با روش‌های سنتی عملاً ممکن نبود زیرا این‌گونه نهادها نیازمند معماری و فضاهای خاص خود بودند. معمارانی که در این دوره از پیشروان آوردن معماری اروپایی به تهران بودند، یا خود شهروندان اروپایی بودند یا دانش‌آموختگان دانشگاه‌های اروپا. از میان این معماران می‌توان از نیکلای مارکف معمار گرجستانی‌تبار دانش‌آموختهٔ دانشکدهٔ هنرهای زیبای سن پترزبورگ، ماکسیم سیرو، آندره گدار معمار فرانسوی،محسن فروغی معمار ایرانی، گابریل گورکیان معمار ایرانی-ارمنی که در اروپا هم معمار شناخته‌شده‌ای بود و معماران ایرانی-ارمنی دیگر چون وارطان هوانسیان، پل آبکار، اوژن آفتاندلیانس و قلیچ باقلیان نام برد. در این دوره معماری‌ای در تهران بروز کرد که در کالبد مدرن بود اما در تزئینات و نماسازی‌هایش از معماری سنتی یا باستانی ایران الهام گرفته بود. از شاخص‌ترین نمونه‌های این معماری می‌شود به ساختمان کاخ شهربانی در محوطهٔ میدان مشق یا باغ ملی اشاره کرد. معماران در آن دوره می‌کوشیدند “شکوه از دست رفته” ایران را الگو گرفتن از معماری باستان در بازسازی کنند.[۵۰]

در سال‌های بعد دورهٔ پهلوی نیز، ویکتور گروئن آمریکایی طراحی پلان شهری نواحی شمال تهران بین سال‌های ۱۹۶۴ تا ۱۹۶۷ را بر عهده داشت. از طرح وی با نام «طرح جامع تهران» نام برده شده‌است.

در تهران کاخ‌های زیادی تاکنون بر پا شده‌است که بیشتر آنها مربوط به دوران پهلوی و قاجار هستند. از جمله کاخ‌های معروف تهران می‌توان کاخ نیاوران، کوشک احمدشاهی، کاخ صاحبقرانیه، عمارت عثمانی و پل رومی، عمارت دارالفنون، حوض خانه باغ قدیم نگارستان، کاخ گلستان، کاخ مرمر و شمس‌العماره را نام برد.

 

 

فضای سبز

نوشتار اصلی: فضای سبز تهران

بر پایه آمار رسمی نزدیک به ۷۳۹ بوستان فعال در تهران وجود دارد که بیش از ۱۲٫۵۳۴٫۲۸۳ مترمربع از سطح تهران را به خود اختصاص داده‌اند.

کاخ سبز در سعدآباد.

پارک‌های جنگلی مهم تهران

نام پارکمساحت (متر مربع)منطقه
لویزان۱۱٬۰۰۰٬۰۰۰۴
وردآورد۱۰٬۴۵۸٬۰۰۰۲۲
چیتگر۹٬۵۰۰٬۰۰۰۲۲
سرخه حصار۸٬۵۰۰٬۰۰۰۱۳
پردیسان۳٬۰۰۰٬۰۰۰۲
توسکا۳٬۰۰۰٬۰۰۰۱۵
کوهسار۱٬۰۰۰٬۰۰۰۵
طالقانی۳۱۰٬۰۰۰۳

تقسیمات شهری

میدان فردوسی، در مرکز شهر تهران

در زمان دودمان پهلوی و پس از انقلاب ۱۳۵۷ شمار زیادی محله و شهرک در محدوده کلانشهر تهران ساخته شد. برخی از این محله‌ها همان روستاهای پیشین‌اند که گسترش داده شده‌اند.

مناطق شهری

نوشتار اصلی: مناطق شهری تهران

شهرستانها و منا

این شهر در حدود ۷۳۰ کیلومتر مربع مساحت دارد.  شهرداری تهران برای تأمین نیازمندی‌ها و اداره بهتر سطح شهر را به ۲۲ منطقه شهرداری و ۱۲۳ناحیه بخش کرده که شهر ری و تجریش را نیز شامل شده‌است.

از سوی دیگر وزارت کشور هم برای انجام انتخابات‌های مختلف و کارهای مدیریتی دیگر، تفسیر خاص خود را از شهرستان تهران دارد که بر ۲۲ منطقه شهرداری منطبق نیست و شمیران و ری را نیز شهرستان‌هایی جداگانه در نظر گرفته‌است. این شهر به واسطهٔ داشتن شبکه مخابراتی گسترده نیز دارای نواحی هفت‌گانه مخابراتی می‌باشد.

در تقسیم‌بندی وزارت کشورشهرستان تهران در مرکز استان تهران قرار دارد. از شمال به شهرستان‌های کرج و شمیرانات، از شرق به شهرستان دماوند، از جنوب به شهرستان‌های پاکدشت ،قرچک و ورامین و ری و اسلامشهر و از غرب به شهرستان‌های قدس، شهریار و استان البرز محدود می‌شود. مرکز آنبخش مرکزی است.

محله‌های شهر

منطقه قیطریه تهران
نوشتار اصلی: محله‌های تهران

کلانشهر تهران دارای محله‌ها و شهرک‌های گوناگونی است.

  • محله‌های قدیمی تهران

تهران قدیم از چهار محله تشکیل شده بود به نام‌های سنگلج، اودلاجان (عودلاجان)، بازار و چاله‌میدان. در زمان ناصرالدین‌شاه قاجار چندین محله تازه در تهران ساخته شد به نام‌های ارگ، چاله حصار، خانی‌آباد، قنات‌آباد، پاچنار، پامنار، گار ماشین، گود زنبورک‌خانه، صابون‌پزخانه، گود عرب‌ها و دروازه قزوین.

خیابان ولیعصر بلندترین خیابان ایران و همچنین بلندترین خیابان در خاور میانه است که در سال‌های نخست پادشاهی رضاشاه ساخته شده‌است.درازای آن ۱۸٫۶ کیلومتر، که از میدان راه‌آهن تهران آغاز و به میدان تجریش در منطقهٔ شمیرانات پایان می‌یابد. این خیابان یازده هزار چنار در دو سوی خود دارد.

اقتصاد

تهران علاوه بر این‌که مرکز سیاسی کشور است، مهم‌ترین قطب اقتصادی آن نیز است. با این‌که تنها ۱۱ درصد جمعیت کشور در تهران زندگی می‌کنند، حدود ۲۵ درصد تولید ناخالص داخلی ایران مربوط به این شهر است. البته توزیع این حجم عظیم تولید در بین مردم یکنواخت نیست، به طوری‌که بیش از ۸۰ درصد این فعالیت اقتصادی تنها در اختیار ۱۰ درصد جمعیت این شهر قرار گرفته‌است که عمدتاً در نواحی ثروتمند شمال شهر ساکن هستند.

قیمت زمین در برخی نقاط شهر تهران جزء گران‌ترین‌ها در کل جهان می‌باشد. بیش از ۱۵۰۰ سازمان دولتی هم‌اکنون در تهران فعالیت می‌کنند و گران‌ترین ساختمان‌های تهران نیز در اختیار این سازمان‌های دولتی‌است.

تهران با جمعیتی حدود ۸ میلیون و مساحتی حدود ۷۰۰ کیلومترمربع، تولید ناخالص داخلی برابر ۸۸ میلیارد دلار دارد که این شهر را در رده پنجاه و ششمین شهر ثروتمند جهان و بالاتر از شهرهایی چون ریاض، لیسبون، برلین، بیرمنگام، لیون و هامبورگ قرار داده‌است، هرچند که همچنان با شهرهایی با جمعیت مشابه خود مانند لس‌آنجلس (با جمعیت حدود ۱۱٫۸ میلیون تن) که تولید ناخالص داخلی آن ۶۳۹ میلیارد دلار است یا لندن (با جمعیت ۸٫۳ میلیون تن) با تولید ناخالص داخلی ۴۵۰ میلیارد دلار فاصله دارد.

بخش خدمات سهمی ۷۸ درصدی در تولید ناخالص داخلی تهران دارد و پس از آن به ترتیب بخش‌های صنعت (۱۴ درصد) و کشاورزی (۸ درصد) قرار دارند. در بخش خدمات در استان تهران، رشته فعالیت‌های عمده‌فروشی و خرده‌فروشی با ۲۸ درصد و مستغلات و کسب و کار با ۲۵ درصد بیشترین سهم را در تولید ناخالص داخلی دارند.

فعالیت‌های خدماتی تهران در داخل شهر و فعالیت‌های صنعتی (زمین‌بر) در حومه آن متمرکز هستند. در دههٔ گذشته تراکم بالای جمعیت و گران بودن مسکن در این شهر هجوم تازه‌واردان به درون شهر را محدود کرده و در نتیجه درصد رشد جمعیت آن کاهش یافته‌است اما این امر سبب استقرار آن‌ها در حومه شهر به عنوان مناطق خوابگاهی شده، به طوری‌که درحالی‌که سایر مناطق روستایی کشور با کاهش نسبی جمعیت و مهاجرت به شهرها مواجهند، روستاهای تهران برعکس مهاجرپذیرند و رشد جمعیت آن‌ها از ۵٫۶ درصد به ۶٫۷ درصد رسیده‌است. به همین دلیل سهم جمعیتی شهر تهران نسبت به استان تهران در چند ده گذشته به سرعت کاهش یافته و از ۹۱ درصد در سال ۱۳۵۵ به ۷۲ درصد در سال ۱۳۷۵ و ۵۸ درصد در سال ۱۳۸۵ رسیده‌است؛ بنابراین درکل هرچند که مجموعه شهری تهران همچنان مهاجرپذیرترین مجموعه شهری در کشور است اما این مهاجران به جای خود شهر رفته‌رفته حومهٔ آن را به عنوان مقصد خود انتخاب کرده‌اند.

 

 

جمعیت‌شناسی

تهران تا پیش از بنیان‌گذاری سلسلهٔ قاجار و برگزیده‌شدن به عنوان پایتخت ایران، شهری کوچک با ۱۵٬۰۰۰ تن جمعیت در سال ۱۱۶۴ بود. اما از آن زمان به بعد، جمعیت آن رو به رشد نهاد و در اواسط دورهٔ قاجار به بزرگ‌ترین شهر ایران تبدیل شد. بر اساس نخستین سرشماری رسمی که در سال ۱۳۳۵ انجام گرفت، این شهر با ۱٬۵۶۰٬۹۳۴ تن جمعیت، پرجمعیت‌ترین شهر ایران بوده‌است.  همچنین بر پایه آخرین سرشماری رسمی که در سال ۱۳۹۰ انجام گرفت، جمعیت تهران، ۱۲٬۲۲۳٬۵۹۸ تن بوده‌است. توزیع جمعیت در مناطق دارای پراکندگی بسیاری است. غرب تهران با وجود پهناوری بیشتر دارای جمعیت کمتری است. این می‌تواند به علت وجود فرودگاه مهرﺁباد در غرب شهر تهران باشد. همچنین میزان زادآوری در جنوب شهر تهران بیشتر است. خوابگاه‌های دانشجویی در منطقه ۶ تهران، بافت جمعیتی و اجتماعی این منطقه را کاملاً تحت تأثیر قرار داده است.

زبان اصلی مردم تهران و استان تهران، فارسی‌است. اما در بعضی نقاط زبان‌های محلی نیز دیده می‌شود که در مجموع از لهجه‌های فارسی به شمار می‌آیند. به طور کلی زبان و گویش‌های دیگری مانند ترکی آذری، کردی، گیلکی، لری، مازندرانی و… نیز به دلیل مهاجرت‌ها به آن افزوده شده‌است. جمعیتی از مردم عرب زبان نیز که عمدتاً لبنانی و عراقی هستند در شهر تهران زندگی می‌کنند. بر اساس سر شماری ۱۳۶۵ در حدود ۹۸٫۱ درصد از جمعیت استان به زبان فارسی تکلّم می‌کردند که این نسبت در نقاط شهری ۹۸٫۳ و در نقاط روستایی ۹۶٫۸ درصد بود.

بر پایه بررسی‌های نمونه‌برداری جمعیتی از مردم تهران، بیش از نیمی از ساکنان استان تهران در دو نسل اخیر به این استان مهاجرت کرده‌اند. بیشترین علت مهاجرت به تهران به دلیل پیروی از خانوار و سپس جستجوی کار بوده است. بیشتر مهاجران از شهرهای شهرستان‌های دیگر در استانهای دیگر به تهران ﺁمده‌اند که بیشتر ﺁن مربوط به شهر تهران است.آذربایجانی‌های تهران که عموماً ترک‌های تهران و آذری‌های تهران نامیده می‌شوند، دومین گروه بزرگ قومی تهران پس از اقوام فارسی‌زبان هستند  که جمعیت آذری‌ها در حدود ۲۵٪–۱/۳ تهران می‌باشد، که در سراسر کلان‌شهر تهران پراکنده هستند.

 

 

هرم جمعیتی تهران در سال ۱۳۸۵
مردانسنزنان
۲۴۲٬۳۵۲۶۵+ ۲۲۷٬۰۴۰
۱۱۲٬۸۴۳۶۰–۶۴ ۱۰۴٬۱۹۶
۱۴۷٬۷۸۰۵۵–۵۹ ۱۳۹٬۶۳۸
۲۰۴٬۴۴۹۵۰–۵۴ ۱۹۵٬۵۲۷
۲۴۶٬۷۸۸۴۵–۴۹ ۲۴۶٬۴۲۵
۲۹۰٬۰۱۱۴۰–۴۴ ۲۸۳٬۵۸۸
۳۳۰٬۲۶۹۳۵–۳۹ ۳۱۴٬۵۲۵
۳۴۸٬۶۵۳۳۰–۳۴ ۳۳۰٬۰۳۰
۴۵۵٬۳۰۳۲۵–۲۹ ۴۴۲٬۲۰۰
۵۲۹٬۵۴۵۲۰–۲۴ ۵۰۷٬۰۰۱
۳۹۸٬۶۶۳۱۵–۱۹ ۳۷۲٬۹۰۴
۲۷۵٬۳۵۶۱۰–۱۴ ۲۶۱٬۷۳۷
۲۵۴٬۰۹۲۵–۹ ۲۴۳٬۲۴۵
۲۴۱٬۶۱۵۰–۴ ۲۲۹٬۹۰۴

در یک سرشماری رسمی مخصوص شهر تهران که در سال ۱۳۸۹ در ۳۷۴ محله شهر تهران به مرحله اجرا درآمد، ۶۳٪ از پایتخت‌نشینان در تهران متولد شده‌اند، ۹۸٪ آن‌ها قادر به تکلم زبان فارسی هستند، ۱۳٪ یکی از زبان‌های لاتین را می‌فهمند، ۱۰٪ قادرند به یکی از زبان‌های دنیا صحبت کنند و ۶۷٪ تهرانی‌ها فارس و فارسی زبان هستند. در اوایل دهه ۱۹۸۰ به ویژه پس ازانقلاب ۱۳۵۷ ایران، ترکیب قومی-اجتماعی جمعیت ایران دچار تغییر قابل توجهی شد. نتایج اجتماعی، سیاسی و اقتصادی انقلاب باعث شد بسیاری از شهروندان ایرانی به خصوص اهالی تهران، ایران را به مقصد کشورهایی نظیر کانادا، آمریکا، فرانسه، سوئد و دیگر کشورهای اروپایی ترک کنند. با آغاز جنگ ایران و عراق و به خصوص حملات هوایی عراق به تهران، موج دوم مهاجرت از تهران به شهرها و کشورهای دیگر آغاز گردید، برعکس این قضیه نیز جمعیت زیادی از جنگ‌زدگان غرب و جنوب‌غرب ایران، به تهران مهاجرت کردند.
شرایط سخت جنگ در کشورهای همسایه ایران یعنی افغانستان و عراق موجی دیگر از مهاجران را وارد شهر تهران کرد. با وجود اینکه بسیاری از مهاجران افغانی و عراقی بعد از بهتر شدن وضعیت کشورشان و با همکاری آژانس کمیساریای عالی سازمان ملل برای پناهندگان، ایران را ترک کردند با این حال هنوز جمعیت قابل توجهی از این مهاجران در تهران زندگی می‌کنند و بخشی از مردم تهران شده ند. مردم تهران شیعه دوازده امامی هستند و ادیان و مذاهب مسلمان (سنی)، تصوف، زرتشتی، بهایی، یهودی، مسیحی (شامل: آشوریان نسطوری، ارمنی، کاتولیک، ایرانیان پروتستان، کلیسای خانگی ایرانیان، جماعت مسیحی ربانی، مسیحیان ارتدکس روس) و خداناباوران نیز در اقلیت هستند. 

طی پژوهشی که شرکت پژوهشگران خبره پارس به سفارش شورای فرهنگ عمومی در سال ۸۹ انجام داد و بر پایه یک بررسی میدانی و یک جامعه آماری از میان ساکنان ۲۸۸ شهر و حدود ۱۴۰۰ روستای سراسر کشور، درصد اقوامی که در این نظر سنجی نمونه گیری شد در تهران به قرار زیر بود: 

اقوام کلانشهر تهران
قومیتدرصد
فارس۶۶٫۴٪
ترک۲۵٫۲٪
گیلک۶٫۲٪
لر۰٫۸٪
کرد۰٫۵٪
دیگر۰٫۴٪

گویش

نوشتار اصلی: گویش تهرانی

تهران در تقسیمات کشوری قدیم و پیش از این که پایتخت ایران شود از ملحقات شهر تاریخی ری بوده است؛ بنابراین گویش مردم این شهر نیز از شعب گویش راجی یا رازی، همان زبانی که از زبان پهلوی منشعب و در شمال و شمال غربی و مغرب و جنوب ایران رواج داشته، بوده است. به تصریح شمس قیس رازی زبان مردم شهر ری و از جمله تهران، حد فاصل زبان دری مشرق و زبان پهلوی مغرب و جنوب ایران محسوب می‌گردیده است. امروزه از این گویش اثری بر جای نمانده است. این گویش در زبان چند نسل پیش مردم روستائیان مناطق دولاب و شمیران و کن و سولقان شنیده می‌شد. 

جرایم و معضلات اجتماعی

استعمال مواد مخدر توسط ایرانیها زمینهٔ افزایش جرایم را در آن فراهم کرده‌است، به طوری‌که جرم ۶۰ درصد زندانی‌های کشور در رابطه با مسائل مواد مخدر است. در استان تهران نیز حدود ۱۰۰۰ زندانی زن وجود دارد که بیشترین جرم آن‌ها در رابطه با مواد مخدر است. بعد از مواد مخدر بیشترین جرم زندانیان زن مربوط به سرقت و جرایم اخلاقی‌است. میانگین سنی زندانیان زن در استان تهران بین ۲۳ تا ۳۲ سال است. در سطح زندان‌های استان تهران در ازای ۲۵۰ تن زندانی مرد یک مددکار وجود دارد که این رقم برای زندانیان زن هر ۱۰۰ تن است.  هم‌اکنون در ۴۰۰ نقطه جرم‌خیز و معابر پایتخت به منظور کنترل بهتر تردد و نظارت بر نقاط جرم‌خیز، دوربین‌های مداربسته نصب شده‌است.  برای پیشگیری از جرم علاوه بر فعالیت‌های انتظامی، آموزش همگانی و جلب مشارکت مردم در راستای اطلاع‌رسانی و افزایش سطح آگاهی عموم نیز مد نظر ناجا است و در همین راستا وقوع جرایم در سال ۱۳۸۷ نسبت به سال پیش از آن ۷ درصد کاهش یافت.

موزه‌ها

موزه هنرهای معاصر تهران که مهم‌ترین و جامع‌ترین مجموعه از هنر معاصر غرب در قارهٔ آسیا را دارا می‌باشد.

نمایی از ساختمان موزه آبگینه و سفالینه

بیش از ۳۰ موزه در سطح شهر تهران به فعالیت مشغولند که همه روزه تعداد زیادی بازدید کننده به‌سوی خود جلب می‌کنند.

از جمله:

  • موزه مردم‌شناسی تهران،
  • موزه ملی ایران،
  • موزه فرش ایران،
  • موزه هنرهای معاصر تهران،
  • موزه پست و تلگراف،
  • موزه صنایع دستی مجموعه سعدآباد،
  • آبگینه و سفالینه،
  • موزه جواهرات ملی
  • موزه رضا عباسی
  • کتابخانه و موزه ملک،
  • ایران باستان،
  • موزه آثار طبیعی و حیات وحش ایران

و کاخ موزه‌های:

  • سعدآباد،
  • نیاوران،
  • گلستان

و بسیاری از موزه‌های دیگر تهران از جذابیت‌های آن به شمار می‌آیند. از تماشاگه‌های تاریخ، پول، و زمان نیز می‌توان به عنوان دیدنی‌های تهران یاد کرد.

قنات‌های تهران

قناتهای تهران و ری که دشت ورامین را آبیاری می‌کردند تا سال ۱۳۴۰ جزء پرآب‌ترین کاریزهای دنیا بودند ولی در توسعه شهری و به دلیل تخریب مادر چاه‌ها و نبود لایروبی از رونق افتاده‌اند. حفر کاریزهای تهران به دوره صفوی و قاجاری باز می‌گردد. در تهران نزدیک به ۳۰۰ قنات وجود دارد که برخی از آنها یکدیگر را بصورت ضربدری قطع می‌کنند و طی نشست‌ها تخریب و در حال حاضر در جنوب شهر به صورت روباز مسیر خود را تا ورامین و یا اطراف شهر ری ادامه می‌دهند. دو عدد از این قناتها در محمودآباد خاوران تهران به دلیل خاکبرداری در سال ۱۳۵۵ به هم وصل شدند و حجم زیاد آب تخریبهای زیادی را بوجود آورد تا اینکه با وسایل مکانیکی این دوقنات مجدداً از هم جدا و به مسیر اصلی اولیه هدایت شدند در حال حاضر در ایران حدود ۴۰۰۰۰ قنات به طول ۲۷۲۰۰۰ کیلومتر وجود دارد. تهران تا سال ۱۳۲۰ بیشترین شمار قنات را دارا بود به گونه‌ای که هر محله‌ای قنات خاص خودش را داشت. سرچشمه‌های بعضی از قنات‌ها در توسعه شهری از میان رفته و این باعث شده است که زه‌کشی آب تهران در جنوب شهر با مشکل روبرو شود.

مکان‌های مذهبی

نوشتار اصلی: مکان‌های مذهبی تهران

مسجدها، حسینیه‌ها و امامزاده‌ها از جمله مکان‌های مذهبی پایتخت هستند که در مجموع ۲٬۰۷۲ مرکز (۱۳۸۷ خ) را شامل می‌شوند. تهران ۱۵۴۶ مسجد، ۴۸۷ حسینیه، و ۳۹ امامزاده دارد. در واقع برای هر ۳٬۵۱۶ تهرانی یک مرکز مذهبی وجود دارد. بیشترین امامزاده‌های پایتخت در منطقه ۲۰ متمرکز شده و بعد از آن منطقه ۲ و ۱ دارای بیشترین امامزاده‌ها هستند. در ۱۲ منطقه هم هیچ امامزاده‌ای وجود ندارد.

سینما و تئاتر

نوشتار اصلی: فهرست سینماهای تهران

بیش از صد سالن سینما در شهر تهران وجود دارد که اکثراً فیلم‌های تولید داخل و تعدادی نیز فیلم‌های خارجی را اکران می‌کنند. بیش از چهل آمفی‌تئاتر نیز در این شهر فعال هستند که نمایش‌های گوناگونی را به روی صحنه می‌برند. در سال ۱۳۸۹ مسابقات جام جهانی ۲۰۱۰ نیز از بعضی از سینماهای تهران به نمایش در آمد.

ورزش

پیست اسکی دیزین

فوتبال ورزش اول شهر است و بیشترین طرفداران را نیز دارد. در کنار آن کشتی نیز به طور سنتی بسیار مورد توجه بوده‌است و به عنوان ورزش ملی مورد توجه قرار گرفته‌است. چندین پیست اسکی بسیار زیبا و منحصربه‌فرد  از جمله پیست‌های اسکی توچال، دیزین و شمشک در نزدیکی شهر قرار دارند که پیست اسکی دیزین جزء معدود پیست‌های اسکی جهان است که در آن امکان اسکی برروی چمن علاوه بر اسکی برروی برف مهیاست. پیست اسکی توچال هم با ارتفاع ۳۷۳۰ متر از سطح دریاهای آزاد پنجمین پیست اسکی مرتفع جهان است و تا تهران تنها پانزده دقیقه فاصله دارد. کوهنوردی و تاحدی صخره‌نوردی هم از ورزش‌های دیگر شهر است که مخصوصاً در روزهای تعطیل به طور همگانی مورد توجه قرار می‌گیرد.

ورزشگاه آزادی تهران

ورزشگاه آزادی تهران

ورزشگاه آزادی تهران

فوتبال که پرطرفدارترین ورزش شهر است، هر هفته عدهٔ زیادی را برای تماشای لیگ برتر به ورزشگاه آزادی می‌کشاند. دو تیم اصلی تهران استقلال وپرسپولیس هستند که شهرآورد بین این دو تیم هر بار تماشاگران زیادی را جذب می‌کند.

ورزشگاهای فوتبال زیادی در سطح شهر برای برگزاری مسابقات فوتبال وجود دارند. به‌جز ورزشگاه یکصد هزار نفری آزادی در غرب، می‌توان به ورزشگاه تختیدر شرق، شیرودی در مرکز و دستگردی و ورزشگاه راه‌آهن در شهرک اکباتان اشاره نمود.

از دیگر مراکز ورزشی قهرمانی و یا همگانی شهر تهران می‌توان از مجموعه ورزشی انقلاب، مجموعه ورزشی-تفریحی توچال، مجموعه ورزشی چمران (بولینگ عبده)، ورزشگاه آرارات و ورزشگاه شهید کشوری (داودیه) نام برد.

نماد بازی‌های آسیایی ۱۹۷۴

نماد بازی‌های آسیایی ۱۹۷۴

نماد بازی‌های آسیایی ۱۹۷۴

بازی‌های آسیایی ۱۹۷۴ بزرگترین رویداد بین‌المللی ورزشی تاریخ این شهر از ۱۰ تا ۲۵ شهریور ۱۳۵۳ (۱ تا ۱۶ سپتامبر ۱۹۷۴) در تهران برگزار شد. مجموعه ورزشی آزادی تهران و مجموعه ورزشی تختی تهران برای این بازی‌ها ساخته شدند. این هفتمین دوره بازی‌های آسیایی بود و برای نخستین بار بازی‌های آسیایی در خاورمیانه برگزار میشد. ۳۰۱۰ ورزشکار از ۲۵ کشور در این رویدادچندورزشی شرکت داشتند که رکوردی در زمان خود محسوب می‌شد.

فرهنگ‌سراها

نوشتار اصلی: فهرست فرهنگ سراهای تهران

در تهران مراکزی به نام فرهنگ‌سرا توسط شهرداری تهران ساخته شده‌است که وظیفهٔ آنان ارائهٔ خدمات فرهنگی به مردم است. این مراکز مجهّز به سالن‌های سینما، تئاتر، مجموعه‌های ورزشی، کتابخانه، نگارخانه، کلاس‌های آموزش رایانه و غیره هستند و نقش مهمی در پرکردن اوقات فراغت جوانان و ارتقای سطح فرهنگ و آموزش آنان داشته‌اند. بیش از ۷۱ فرهنگسرا و خانهٔ فرهنگ در تهران وجود دارد. فرهنگ‌سرای بهمن که با وسعت ۴۰٬۰۰۰ متر مربع در جنوب تهران قرار دارد، فرهنگ‌سرای خاوران در جنوب شرقی، فرهنگ‌سرای شفق و فرهنگ‌سرای نیاوران در شمال تهران نمونه‌هایی از این مراکز هستند.

نشریات

بیش از هزار عنوان نشریّه در ایران منتشر می‌شود که مرکز تعداد زیادی از آن‌ها تهران است. تقریباً مرکز همهٔ روزنامه‌های مهم ایران در تهران است.

آموزش و پژوهش

دانشگاه‌ها

نوشتار اصلی: دانشگاه‌های تهران

آموزش عالی مدرن ایران با تأسیس دارالفنون (۱۲۳۰ خ) توسّط امیرکبیر در تهران آغاز شد. پس از آن در سال ۱۳۱۳ خ. در دورهٔ رضاشاه به همّت افرادی چون محمود حسابی و علی‌اصغر حکمت،دانشگاه تهران ایجاد شد. هم‌اکنون در فهرست ده دانشگاه برتر وزارت علوم شش دانشگاه تربیت مدرس، تهران، صنعتی امیرکبیر، صنعتی خواجه نصیر، صنعتی شریف و علم و صنعت ایران در شهر تهران قرار دارند.

دانشگاه‌های علوم پزشکی دولتی موجود در تهران عبارتند از: تهران، شهید بهشتی، ایران، بقیةالله و دانشگاه علوم پزشکی ارتش . دانشگاه علامه طباطبایی نیز از جمله دانشگاه‌های زیر نظر وزارت علوم است که در این شهر قرار دارد. همچنین دانشگاه آزاد اسلامی نخستین بار در مرداد ۱۳۶۱ خ. با ایجاد واحد تهران مرکز شروع به کار کرد.  سپس به‌تدریج واحدهای تهران جنوب،تهران شمال، تهران شرق، تهران غرب و علوم و تحقیقات تهران تأسیس شدند. پس از دانشگاه آزاد، دانشگاه پیام نور در مهر ۱۳۶۷ خ. با هدف آموزش عالی از راه دور تأسیس شد. دانشگاه سوره (نام پیشین: مؤسسه آموزش عالی سوره) در بهمن ماه سال ۱۳۷۲ توسط حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی تأسیس شد. پس از دو سال پذیرش آزاد، از سال ۷۴ از طریق سازمان سنجش آموزش کشور پذیرش دانشجوی را در ۱۱ رشته آغاز کرد. 

مدرسه‌ها

نوشتار اصلی: فهرست مدرسه‌های تهران
دانش‌آموزان و آموزگاران کالج آمریکایی تهران

دانش‌آموزان و آموزگاران کالج آمریکایی تهران

دانش‌آموزان و آموزگاران کالج آمریکایی تهران در مقابل سالن مک‌کورمک، ۱۳۰۹ خ.

نخستین مدرسه به شیوهٔ مدرن در ایران دبیرستان البرز بود که در آغاز به عنوان یک دبستان در حوالی دروازه قزوین در سال ۱۲۵۱ خ. یعنی ۲۱ سال پس از دارالفنون و ۱۷ سال پیش از دبستان رشدیه توسط جیمز باست، میسیونرپرسبیتری آمریکایی-کانادایی ساخته شد. پس از آن به تدریج مدرسه‌های بسیار دیگری در شهر ساخته شدند.

هم‌اکنون در شهر تهران ۳٬۰۴۱ مدرسهٔ دولتی با ۳۱٬۹۶۶ کلاس و ۹۳۳٬۹۷۶ دانش‌آموز و ۲٬۱۲۹ مدرسهٔ غیرانتفاعی با ۹٬۸۵۶ کلاس و ۱۷۲٬۳۸۵ دانش‌آموز وجود دارد. مدرسه‌های غیرانتفاعی عموماً در مناطق ۱، ۲ و ۳ شهرداری تهران متمرکز هستند. ۶۰ درصد مدارس غیرانتفاعی تهران استیجاری هستند. تعداد کمی از مدارس تهران دوشیفته بودند و این مدارس نیز در یک برنامه ۴ ساله (تا ۱۳۹۱ خ) تک‌شیفته شد.دانش‌آموزان در دوره‌های ابتدایی، راهنمایی، و متوسطه شامل متوسطهٔ نظری، هنرستان فنی، هنرستان حرفه‌ای، هنرستان کاردانش و پیش‌دانشگاهی مشغول تحصیل هستند.

کودکستان‌ها

۳۷٬۳۰۰ نوآموز دختر و پسر شامل ۶۳۴ شیرخوار، ۱٬۳۲۳ نوپا و ۳۵٬۳۴۳ کودک در کودکستان‌های شهر تهران آموزش می‌بینند (۱۳۸۸).  درصدمهدهای کودک تهران استیجاری هستند. کیفیت مهدهای کودک با توجه به مربّیان و نوع آموزشی که به کودکان داده می‌شود متفاوت است. برخی از مهدهای کودک آموزش‌های خود را در دو زبان به کودکان ارائه می‌دهند.  با اجرای طرح ارزیابی و ارتقای کیفیت مهدهای کودک که بر اساس عملکرد آن‌ها صورت می‌گیرد، مهدهای کودک به مهدهای یک، دو و سه ستاره تقسیم خواهند شد. به‌دلیل این‌که بیش از ۹۰ درصد مهدهای کودک خصوصی هستند، هدف اصلی این طرح، ایجاد رقابت در ارتقای سطح کیفیت خدمات است.  همچنین در راستای اجرای اصل ۴۴ مراکز پیش‌دبستانی و مهدهای کودک دولتی به بخش خصوصی واگذار خواهند شد.

حمل‌ونقل

فرودگاه بین‌المللی مهرآباد

ایستگاه راه‌آهن تهران
نوشتار اصلی: حمل‌ونقل تهران

زیرساخت‌های میان‌شهری:

  • دو فرودگاه بین‌المللی مهرآباد و امام خمینی
  • چهار پایانه مسافربری شرق، غرب، میدان آرژانتین و جنوب
  • تهران حجم بالایی از ترافیک خطوط راه‌آهن کشور را به خود اختصاص داده‌است.
  • خطوط راه‌آهن تهران-اروپا هم بسیار فعّال است.

زیرساخت‌های درون‌شهری:

اتوبوس درون‌شهری تهران
  • سهم اتوبوسرانی از حمل‌ونقل همگانی شهر تهران با ۶٬۰۵۰ اتوبوس و سامانه اتوبوس تندرو تهران و اتوبوسرانی برقی تنها ۱۷درصد است که در افق سال ۱۴۰۴، باید به ۲۵ درصد و ۱۱٬۰۰۰ دستگاه (با توجه به افزایش جمعیت) برسد.

فضای درونی مترو تهران
  • ۱۵۲ کیلومتر متروی تهران در پنج خط اصلی و سه خط در حال احداث که یکی بین‌شهری ست. باید در افق ۱۴۰۴ باید به ۸ خط به طول ۲۵۰ کیلومتر برسد.
  • احداث گذرگاه‌ها و بزرگراه‌های کمربندی تازه‌ساز در سال‌های اخیر رشدی چشمگیر داشته.
  • وجود ۱۸۰ پل که مهم‌ترین آن‌ها سواره‌رو بوده و ۶۰ پل در حال ساخت. از این ۱۸۰ پل ۱۱۰ پل نیاز به بازسازی و مقاوم‌سازی دارند.

تدابیر:

  • طرح‌های سرعت‌بخش به حمل‌ونقل درون شهری
  • طرح ترافیک

شبکهٔ متروی تهران

نوشتار اصلی: متروی تهران

سابقهٔ بحث و گفتگو دربارهٔ احداث قطار شهری در تهران به ۱۱۰ سال قبل بازمی‌گردد. تأسیس تراموای شهری از جمله نکات پیش بینی شده در امتیاز نامه‌ای بود که بارون ژولیوس دو رویتر در عهد ناصرالدین شاه روی کاغذ آمد. در همین سال‌ها یک خط آهن روزمینی بین دروازه شهری ری (حضرت عبدالعظیم) و میدان باغ شاه، با نام معروف ماشین دودی، ساخته شد.

متروی تهران در نه خط طراحی شده‌است اما در حال حاضر، پنج خط آن فعال می‌باشد که عبارتند از: خط یک، که از ایستگاه تجریش تا ایستگاه کهریزک امتداد دارد، این ایستگاه دارای بیشترین مسافر خطوط مترو تهران است. خط دو، از ایستگاه فرهنگسرا آغاز و تا ایستگاه تهران (صادقیه) ادامه دارد. خط سه، که ازایستگاه بهشتی تا ایستگاه آزادگان در حال حاضر فعال می‌باشد. خط پنج، از ایستگاه تهران (صادقیه) آغاز و تا ایستگاه گلشهر (کرج) امتداد پیدا می‌کند. خط چهار نیز از ایستگاه اکباتان (ارم سبز) تا ایستگاه شهید کلاهدوز ممتد شده‌است.  ایستگاه میدان نوبنیاد هم درحال راه اندازی است .

بزرگراه‌ها

نوشتار اصلی: بزرگراه‌های تهران

نمایی از بزرگراه‌های همت و شیخ فضل‌الله نوری در تهران

تهران دارای یک شبکهٔ وسیع و پیچیدهٔ جاده‌ای و خیابانی است، این شهر از آنجا که سال‌هاست با مشکل ترافیک مواجه‌است لذا مدیران این شهر در طول سالهای گذشته به ویژه پس از انقلاب اسلامی ایران مجبور به طراحی و ساختن بزرگراه‌های مختلف شده‌اند تا بتوانند معضل ترافیک را حل نمایند. بزرگراه‌های زیادی در تهران وجود دارند که مهمترین آن‌ها عبارتند از: آزادراه تهران کرج، بزرگراه آزادگان، بزرگراه نواب بزرگراه اشرفی اصفهانی، بزرگراه آفریقا،بزرگراه آیت‌الله کاشانی، بزرگراه آیت‌الله مدرس، بزرگراه بسیج، بزرگراه تندگویان، بزرگراه جلال آل احمد، بزرگراه رسالت، بزرگراه امام علی، بزرگراه شهید بابایی، بزرگراه شهید یاسینیبزرگراه شهید چمران (پارک‌وی)، بزرگراه شهید حکیم، بزرگراه شهید همت، بزرگراه شیخ فضل‌الله نوری، بزرگراه صدر، بزرگراه کردستان، بزرگراه محمدعلی جناح، بزرگراه مخصوص کرج، بزرگراه نیایش، بزرگراه یادگار امام.

ترافیک

اطلاعات بیشتر: ترافیک و آلودگی آب و هوای تهران

جمعیت زیاد تهران و رفت‌وآمد انبوه خودروها منجر به تبدیل‌شدن خیابان‌ها به پارکینگ و ایجاد راه‌بندان‌های متعدد و شدید در این شهر شده که به‌دلیل آلایش شدید هوا، اتلاف وقت و فشار اقتصادی بر شهروندان بحران تلقّی می‌شود. در پاییز ۱۳۸۶ «طرح جامع حمل‌ونقل و ترافیک تهران» تهیه و تصویب شد. این طرح، که اهداف کلی آن بر اهداف طرح‌های فرادست – مانند «طرح جامع تهران» و همچنین برنامه چهارم توسعه اقتصادی ایران – استوار شده‌اند، چشم انداز تحولات مطلوب این شهر در ۲۰ ساله آینده را ترسیم می‌کند. در طرح جامع حمل و نقل و ترافیک تهران شاخص‌های حمل‌ونقلی تهران در سال ۱۳۸۶ و سال ۱۴۰۴ در مقایسه با متوسط شهرهای اروپایی در قالب ارقام و آمار ارائه شده‌اند.

آلودگی‌های زیست‌محیطی

نوشتار(های) وابسته: ترافیک و آلودگی آب و هوای تهران

آلودگی هوا

پرونده:Baam Tehran.ogg
نمای شهر تهران از بام تهران در شمال این شهر در یکی از روزهای آلوده مرداد ماه ۱۳۸۸
عوامل آلودگی هوای تهران بزرگ

آلودگی هوا در شهر تهران عمدتاً مصنوعی و ناشی از فعّالیّت وسایل نقلیه‌است که سهمی ۸۰ درصدی در آلودگی هوای شهر دارند و تولیدکنندهٔ گازهای سمی دی اکسید نیتروژن و مونو اکسید کربن هستند. این وسایل نقلیّه گاز دی اکسید کربن نیز تولید می‌کنند که هرچند سمّی نیست اما سبب گرم شدن زمین می‌شود.

ارائهٔ یارانهٔ سوخت  و در نتیجه ارزان بودن آن  و تعرفهٔ بالای گمرکی بر خودروهای وارداتی  و در نتیجه افت کیفیت تولیدات خودرو  و ورود سالانهٔ انبوهی از خودروهای تازه‌ساز از یک سو و محصور بودن در بین کوه‌ها از ۳ طرف  که مانع خروج آلودگی‌ها از شهر می‌شود  عوامل اصلی آلودگی هوا در تهران هستند.

سالانه بیش از ۵۰۰ گرم ذرّات آلاینده معلّق وارد بدن هر تهرانی می‌شود در حالی که بدن تنها توانایی پالایش ۲۳۰ گرم آلاینده را در سال دارد. آلودگی هوا به تنهایی در شهر تهران روزانه حدود ۳۰ تن را به کام مرگ می‌فرستد. همچنین کیفیت پایین بنزین عرضه شده در ایران که خود ناشی از تحریم‌های علیه ایران و استفاده از مواد آلاینده به جای کاتالیست در فرایند تولید بنزین است نیز جزو دلایل آلودگی هوای شهرهای بزرگ نظیر تهران دانسته می‌شود.

گسترش وسایل نقلیه عمومی به ویژه مترو و فرهنگسازی برای استفاده از این وسایل و الزام خودروسازها به پیروی از استانداردهای روز و رساندن قیمت سوخت مصرفی به سطح قیمت‌های جهانی از مهمترین راهکارهای مبارزه با آلودگی هوا شناخته می‌شوند.

آلودگی صوتی

تهران آلوده‌ترین شهر جهان از نظر آلودگی صوتی است. یکی از منابع اصلی آلودگی صوتی در تهران صدای اگزوز موتورسیکلت‌ها است که ۲۵٪ آلودگی صوتی شهر را تشکیل می‌دهد. تعداد موتورها در نقاط مرکزی شهر به مراتب بیشتر است.

منبع دیگر آلودگی صوتی در شهر خودروهای سواری هستند که حدود نیمی از وسایل نقلیهٔ آن را تشکیل می‌دهند.

آلودگی صوتی نیمی از خودروهای سواری و موتورسیکلت‌های تهران بیش از حدّ استاندارد است. این استاندارد برای مناطق مسکونی در روز حدود ۵۵ و در شب حدود ۴۵ دسیبل بوده و میزان مجاز انحراف از آن نزدیک ۱۵ دسیبل است.[۱۲۱]

کشورهای پیشرفتهٔ دنیا جهت اجرا و ساخت اتوبان‌ها و مناطق حسّاس به سر و صدا مانند مدارس و بیمارستان‌ها از نقشه‌های صوتی استفاده می‌کنند. در تهران نیز منطقهٔ ۷ اولین منطقه‌ای بوده‌است که این نقشه‌ها برای آن تهیه شده و به ترتیب مناطق ۶، ۱۲، ۱۱، ۹ و ۱۰ خواستار تهیه این نقشه‌ها توسط واحد صوت سازمان کنترل کیفیت هوای تهران بوده‌اند. ده منطقه پر سر و صدای تهران به ترتیب مناطق ۶، ۱۰، ۱۱، ۱۲، ۷، ۱۳، ۳، ۱۹، ۱۸ و ۲ هستند. این رده‌بندی با توجه به تعداد و سرعت خودروها در این مناطق، مقدار کیلومتر پیمایش خودروها و توزیع نوع آن‌ها در هر منطقه و تعداد اتوبان‌های موجود انجام شده‌است.

آلودگی آب‌های زیرزمینی

آلودگی آب‌های زیرزمینی تهران یکی از بزرگ‌ترین معضلات زیست‌محیطی این شهر است. تهران از نظر سیستم فاضلاب در بین شهرهای جهان در بین ۱۰ شهر آخر قرار دارد. نبود سامانهٔ دفع فاضلاب در شهر تهران جزء اصلی‌ترین مشکلات زیست‌محیطی این شهر قلمداد می‌شود. درحالی‌که مهم‌ترین لازمهٔ طرّاحی و جانمایی یک شهر تأمین فاضلاب آن است، سیستم تصفیه فاضلاب در تهران وجود ندارد و آب فاضلاب مستقیماً وارد قنات‌ها و آب‌های زیرزمینی می‌شود و این در حالیست که کمبود بارش در این شهر سبب روی آوردن مسئولان به استفاده از آب‌های زیرزمینی برای تأمین آب مصرفی ساکنان شده‌است. آب‌های زیرزمینی تهران هم آلودگی شیمیایی و هم میکروبی دارند که دلیل آن نبود شبکه فاضلاب و وجود صنایع در داخل شهر است.

معضل موش‌ها و حیوانات موذی تهران

بالغ بر ۳۰ میلیون موش در تهران زندگی می‌کنند. در مهر ۱۳۹۳ در خبری اعلام‌شد براساس آمارها از موش‌های تهران، به ازای هر نفر از جمعیت حدود ۱۲ میلیونی این کلانشهر چهار موش وجود دارد؛ محمد حقانی، رئیس کمیسیون محیط زیست شورای شهر نیز پیش از آن از آمار ۵۰ میلیون موش زنده‌خوار درپایتخت خبر داده‌بود،  عدم رفتار مناسب شهروندی از سوی مردم و ریختن زباله‌ها به جوی‌ها و خیابان‌ها باعث رشد تعداد موش‌ها در ۲۲ منطقه شهر تهران شده است.

سیاست

ساختمان مجلس سنا (کاخ سنا)پیش از انقلاب ۱۳۵۷ ایران و مجلس خبرگان رهبری کنونی

مجلس شورای ملی

شهر تهران علاوه بر این‌که مرکز سیاسی کشور ایران است، مرکز استان تهران و شهرستان تهران نیز به شمار می‌رود. مهمترین نهادهای دولتی و قضایی شامل وزارتخانه‌ها، مجلس شورای اسلامی و… در آن واقع شده‌است و تاثیرگذارترین مقام‌های کشور ایران شامل رهبر، رئیس جمهور، رئیس مجلس، رئیس دستگاه قضایی، رئیس و بعضی از اعضای مجلس خبرگان رهبری، رئیس و اعضای مجمع تشخیص مصلحت نظام، اعضای شورای نگهبان، وزرای کابینه و اعضای شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران در آن زندگی می‌کنند.

مردم این شهر در ۲۰۰ سال گذشته همیشه از تاثیرگذارترین‌ها در سیاست کشور ایران بوده‌اند. این تأثیرگذاری شامل حضور آن‌ها در ساختار سیاسی کشور، جریان‌های تغییردهنده سیاست کشور شامل انقلاب‌ها (انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامی) و جنگ‌ها (جنگ تحمیلی) می‌شود به طوری‌که درصد شهدا در برخی محله‌های تهران از این درصد در همه نقاط دیگر کشور بیشتر است.[۱۲۷]

این شهر ۳۰ نماینده در مجلس شورای اسلامی دارد. ادارهٔ شهر توسط شهرداری تهران انجام می‌شود. شهردار تهران توسط شورای شهر تهران انتخاب شده و این شورا بر عملکرد شهرداری نظارت و برای اداره شهر قانونگذاری می‌کند. شهر تهران به لحاظ اداری به ۲۲ منطقه شهرداری و ۱۱۲ ناحیه تقسیم شده و شهرهای تجریش و ری را نیز دربرگرفته‌است.

شورای شهر تهران

شورای اسلامی شهر تهران
نوشتار اصلی: شورای اسلامی شهر تهران

شورای اسلامی شهر تهران شورایی‌است متشکل از ۳۱ نماینده که بر طبق قانون شوراها مسئول ادارهٔ شهر تهران است. مهم‌ترین وظایف شورا انتخاب شهردار به مدت چهار سال، نظارت بر عملکرد شهرداری و در صورت لزوم برکناری شهردار، تصویب طرح‌های لازم برای رفاه بیشتر شهروندان و نظارت بر اجرای آن‌ها، تصویب بودجه سالانه شهرداری، تصویب اساسنامه مؤسسات و شرکت‌های وابسته به شهرداری هستند. .[۱۵][۱۲۸]

پیشینه شورای شهر تهران، یا به تعبیر آغازین خود بلدیه، به تشکیل نخستین نهاد قانون‌گذاری (مجلس شورای ملی) بازمی‌گردد. در حقیقت یکی از نخستین قوانین مصوب مجلس شورای ملی، «قانون بلدیه» است که در سال ۱۲۸۶ خ. به تصویب رسید و به این ترتیب یکی از آرمان‌های بزرگ انقلاب مشروطه جامه عمل پوشید. در طول ۹۵ سال پس از آن تاریخ تشکیل و دوام شورای شهرها با فراز و فرودهای بسیاری همراه بوده‌است. به طور خلاصه در طی سال‌های ۱۲۸۴ تا ۱۳۰۴ در پی انقلاب مشروطه نخستین قانون شوراها تصویب شده و به اجرا گذاشته می‌شود. پس از آن از ۱۳۰۴ تا ۱۳۲۰ و پس از کودتای سال ۱۲۹۹ رضا خان و پس از آن به قدرت رسیدن وی، قانون بلدیه لغو شد و با تصویب قانونی جایگزین، انتخاب شهردار از وظایف «وزیر داخله» شمرده شد. پس از سقوط رضا شاه و در حالی‌که محمد رضا تسلط چندانی بر امور کشور نداشت، در ۱۳۲۸ سومین قانون شوراها به تصویب رسید. دوباره بعد از کودتای ۱۳۳۲ و سرنگونی دولت مصدق و تسلط محمد رضا بر امور کشور این قانون لغو شد. پس از پیروزی انقلاب تشکیل شوراها به یکی از خواست‌های مردم و روح‌الله خمینیتبدیل می‌شود. اما ایجاد شوراها تا زمان روی کار آمدن دولت سید محمد خاتمی به تأخیر می‌افتد و بالاخره در تاریخ ۹ اردیبهشت ۱۳۷۸ شورای شهرها بر اساس قانون شوراها مصوب سال ۱۳۷۵مجلس شورای اسلامی تشکیل می‌شوند.

شهرداری تهران

نوشتار اصلی: شهرداری تهران

شهرداری تهران سازمانی غیردولتی‌است که در ۱۲ خرداد۱۲۸۶ خ تأسیس شد و ادارهٔ شهر تهران را به عهده دارد. مسئولیت ادارهٔ این سازمان با شهردار تهران است که پیش از این با حکم وزیر کشور ایران منصوب می‌گردید ولی اکنون با حکم شورای شهر تهران انتخاب می‌شود. شهرداری تهران شامل ۲۲ منطقه است که اداره هر منطقه به عهده شهردار آن منطقه‌است. طرح جامع شهر تهران در زمان شهرداری غلامرضا نیک‌پی تدوین شد. بعد از انقلاب نیز غلامحسین کرباسچی توانست به عنوان اولین شهردار پس از جنگ با بازسازی شهر تهران که در پی سیاست‌های انقباضی دوران جنگ با مشکلات فراوانی دست و پنجه نرم می‌کرد، از طرح انتقال پایتخت که هزینه آن در سال ۱۳۶۹ مبلغ ۱٬۲۰۰ میلیارد تومان تخمین زده شده بود جلوگیری کند. در بین دیگر شهرداران اخیر تهران محمود احمدی‌نژاد قرار دارد که توانست پس از شهرداری تهران، به مقام رئیس جمهوری برسد. شهردار تهران هم‌اکنون محمدباقر قالیباف است که از شهریور ۱۳۸۴ در این پست قرار گرفته‌است.

رخدادهای سیاسی

کنفرانس تهران، از راست به چپچرچیل، روزولت، استالین
  • آقامحمدخان قاجار در سال ۱۱۷۴ خورشیدی برای نخستین بار شهر تهران را به پایتختی برگزید، و در همین شهر تاج‌گذاری کرد.
  • انقلاب مشروطه که در دوران حکومت دو پادشاه قاجار یعنی مظفّرالدّین شاه و محمّدعلی شاه رخ داد از پیشامدهای مهم سیاسی شهر تهران محسوب می‌گردد. فتح تهران از پیامدهای این انقلاب به شمار می‌رود.
  • کنفرانس تهران با حضور چرچیل، روزولت و استالین از ۶ تا ۹ آذرماه ۱۳۲۲ به‌صورت محرمانه در سفارت شوروی در شهر تهران برگزار شد.
  • نهضت ملّی‌شدن صنعت نفت ایران که کانون رویدادهای آن در تهران بود مجموعه رخدادهایی بود که با کوشش دکتر محمد مصدق منجر به ملّی‌شدن صنعت نفت ایران گردید. در جریان این جنبش، تظاهرات‌های پرشماری در تهران به وقوع پیوست.
  • کودتای ۲۸ مرداد، کودتایی‌است که با طرح و پشتیبانی مالی و اجرایی سازمان مخفی اطلاعات بریتانیا و سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا، سیا علیه دولت محمد مصدق در مرداد ۱۳۳۲ در تهران به انجام رسید.
  • انقلاب ۱۳۵۷ ایران، کانون رخدادهایش شهر تهران بود که از آن میان می‌توان به رویدادهای ۱۷ شهریور، خروج محمدرضا شاه از ایران در ۲۶ دی ماه، ورود روح‌الله خمینی رهبر انقلاب در ۱۲ بهمن، پیروزی انقلاب در ۲۲ بهمن و اعلان تشکیل دولت جدید در بهشت زهرا، که همگی در شهر تهران رخ دادند، اشاره کرد.
  • در پی انتخابات ریاست جمهوری ایران در سال ۱۳۸۸ و نتایج بحث‌برانگیز آن شمار بسیاری از ایرانیان به ویژه در تهران به خیابان‌ها آمدند و به نتایج اعتراض کردند. این اعتراضات در تهران با دخالت نیروهای امنیّتی و لباس شخصی به خشونت کشیده شد و شماری از تظاهرکنندگان کشته شدند.

غذا و رستوران

انواع خوراکی‌های ترش در منطقهٔ تفریحی فرحزادتهران

در تهران رستوران‌های مجلّل و نوین متعدّدی وجود دارد، این رستوران‌ها شامل رستوران‌های سنّتی ایرانی و بین‌المللی هستند. با وجود این که محبوب‌ترین غذا در تهران چلوکباب است، غذاهای فوری غربی نیز طرفداران زیادی مخصوصاً در میان جوانان و کودکان دارند. مغازه‌های ساندویچ و پیتزافروشی و همچنین رستوران‌های سنتی که کباب و جوجه‌کباب تهیه می‌کنند، بیشترین رستوران‌های تهران را تشکیل می‌دهند. طی سال‌های اخیر اماکنی با نام قهوه‌خانه‌های سنّتی نیز در تهران دایر شده‌اند، در این مناطق علاوه بر ارائهٔ غذاهای سنّتی ایرانی نظیر کشک بادمجان،آب گوشت، چلوکباب، میرزا قاسمی و غیره، چای و قلیان نیز عرضه می‌شوند. همچنین اخیراً مغازه‌های کوچکی با پخت غذای مکزیکی با نام ذرت مکزیکی هواخواهانی برای خود پیدا کرده‌اند. استفاده از غذاهای سنتی دررستوران‌ها بسیار مفید است.

دیوارنگاری در تهران

نوشتار اصلی: دیوارنگاری در تهران

دیوارنگاری در تهران شامل انواع و اقسام متنوّعی‌است. تعدادی از آن‌ها شعارنویسی‌ها و نگاره‌های دولتی است و برخی دیگر به وسیلهٔ شهرداری و به منظور زیبایی شهر ترسیم شده‌است. برخی دیگر از دیوار نگاره‌ها به وسیلهٔ جوانان نقاش انجام شده‌است.[۱۳۲]

شهرهای خواهرخوانده

شهر تهران نُه خواهرخوانده دارد.

 

تاریخشهر خواهرخوانده
۱۹۶۳کره جنوبیسئول، کره جنوبی
۱۹۷۲ایالات متحده آمریکالس‌آنجلس، ایالات متحده
۱۹۹۳بریتانیالندن، پادشاهی متحده
۲۰۰۱کوباهاوانا، کوبا
۲۰۰۲آفریقای جنوبیپرتوریا، آفریقای جنوبی
۲۰۰۴روسیهمسکو، روسیه
۲۰۰۵ونزوئلاکاراکاس، ونزوئلا
۲۰۰۶بلاروسمینسک، بلاروس
۲۰۰۶چینپکن، چین
۲۰۱۳ترکیهآنکارا، ترکیه

منبع ویکی پدیا 

تهرانشناسی : محله پامنار

تهرانشناسی : محله پامنار

پامنار واقع در محله پامنار مربوط به سدهٔ ۱۳ ه. ق. است و در تهران، محله پامنار واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۱ بهمن ۱۳۳۴ با شمارهٔ ثبت ۴۱۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است

این منار مرکز پامنار (محله) است.

منار واقع در محله پامنار مربوط به سدهٔ ۱۳ ه. ق. است و در تهران، محله پامنار واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۱ بهمن ۱۳۳۴ با شمارهٔ ثبت ۴۱۰ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است

این منار مرکز پامنار (محله) است.

تاریخچه محله پامنار

محدوده جغرافيايي شكل گيري محله:

محله پامنار تهران , یک درب قدیمی , درب چوبی قدیمی

محله پامنار تهران , یک درب قدیمی , درب چوبی قدیمی

محله پامنار تهران , یک درب قدیمی , درب چوبی قدیمی

محله پامنار تهران , یک درب قدیمی , درب چوبی قدیمی

محله پامنار تهران

محله پامنار تهران

محله پامنار تهران , یک درب قدیمی , درب چوبی قدیمی

محله پامنار تهران , یک درب قدیمی , درب چوبی قدیمی

محله پامنار از شمال به خیابان امیرکبیر (چهارراه سرچشمه تا خيابان خيام)، از جنوب به خیابان 15 خرداد(چهارراه سیروس تا چهارراه گلوبندک)، از غرب خیابان خیام  و از شرق به خیابان خیام( چهارراه سرچشمه تا چهارراه سيروس)محدود می شود.پامنار یکی از گذرگاه های محله «عودلاجان»(در شرق ناصر خسرو و شمال خیابان 15 خرداد فعلی) بود که به صورت بازارچه ای به طول 1400 متر،چهارراه سرچشمه را به شبکه بازار متصل می ساخت . محله پامنار در سال های ملی شدن صنعت نفت ،به دلیل سکونت آیت الله کاشانی در آن محل آمد و شد عام و خاص بود و به یکی از کانون های مهم سیاسی ،تبدیل شده بود . وجه تسمیه گذر پامنار وجود منار(مأذنه)مسجد عودلاجان معروف به مسجد و مدرسه میرزا صالح از آثار قرن سیزدهم است. از حوادث تاریخی این محله می توان به انفجار دفتر حزب جمهوری اسلامی(در خیابان پامنار فعلی)در هفتم تیر سال 1360 اشاره نمود که به شهادت دکتر بهشتی و یارانش منجر شد. (ميکاییلی و طباطبایی، 1387 ، صص19-18) (رزاقي،مصاحبه شفاهي)

محدوده زمانی شکل گيري محله پامنار:

محدوده زمانی شكل‌گيري محله پامنار را بايد مقارن با اهمیت یافتن تهران به عنوان يك شهر دانست  چرا كه محله پامنار يكي از اولين محله‌هاي تهران بوده است و تاريخي مساوي با تاريخ شهر تهران دارد. (كمالي،رضوي،كاظمي،مصاحبه شفاهي)

دلیل شکل گیری محله:

اجتماعی- فرهنگی

مهم ترین دلیل اجتماعی- فرهنگی شکل گیری محله پامنار را باید از گذشته های بسیار دور و زمان صفویان دانست که آغاز اهمیت یافتن تهران به عنوان یک شهر و رونق بخشیدن به این شهر توسط حکمرانان از زمان صفوی تا عهد پهلوی دانست محله پامنار مرکز تهران قدیم محسوب می شده و مرکز بسیاری از فعالیت های فرهنگی، علمی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی  بوده است. (كمالي،رضوي،كاظمي،مصاحبه شفاهي)

اقتصادی

بارانداز بودن محله پامنار در شکل‌گیری این محله و رونق اقتصادی آن و همچنین نقاط اطراف تأثیر‌گذار بوده است. (كمالي،رضوي،كاظمي،مصاحبه شفاهي)

سیاسی

با انتخاب شدن تهران به عنوان پایتخت در زمان آغا محمد خان قاجار، محله پامنار نیز که جز مناطق قدیمی تهران بود توسعه روز افزون یافت و جز مناطق اصلی زندگی خاندان سلطنتی و وابستگان به دربار شد. (كمالي،رضوي،كاظمي،مصاحبه شفاهي)

طبیعی

از نظر طبیعی محله پامنار در قلب تهران قدیم واقع شده است و نسبت به سایر مناطق دارای دسترسی خوب و مناسب بوده است. (كمالي،رضوي،كاظمي،مصاحبه شفاهي)

افراد مؤثر درشكل‌گيري محله پامنار تهران:

قدمت تاریخی پامنار آنچنان است که برای یافتن افراد مؤثر در شکل گیری آن محل می توان تا دوره شاه طهماسب صفوی نیز سفر کرد و به کاخ گلستان رسید. شخصیت هایی چون امین حضور که خیابان ناصریه به همت وی بنا نهاده شد تا دولت علی خان نظام الدوله معیرالممالک که عمارت معروف شمس العماره را در 1282 ه.ق بنا نهاد. از بعد علمی تاریخی نیز می توان به تأسیس مدرسه دارالفنون که توسط میرزا تقی خان امیرکبیر وزیر نامور ناصرالدین شاه اشاره کرد. مدرسه ای عالی که اثرات تأسیس آن تا به امروز در تاریخ علمی، فرهنگی، اجتماعی و حتی سیاسی کشور پوشیده نیست. از طرفی شخصیت های مذهبی  همچون  آیت الله کاشانی به طور اخص از جمله نام آوران و افراد مؤثر در طول تاریخ نه تنها محله بلکه ملی ایران می باشند که در جریان نهضت ملی شدن نفت و ساکن بودن ایشان در این محل باعث گردید این محل خود پایگاه خبری مهمی از جهت رفت و آمد بسیاری از چهره های شاخص سیاسی و مذهبی در زمان خود باشد که همین امر باعث شد چهره محله از ابعاد ساده یک سکونتگاه محلی خارج گشته و مبدل به پایگاهی مهم از جهت کسب اخبار سیاسی و اجتماعی شود. (زنده دل،1376،36)

از جنبه اقتصادی نیز در گذشته بارانداز پامنار همواره پایگاه امن و ایمنی بوده است تا تاجران و بازرگانان از مناطقی چون لواسانات و دماوند گرفته تا استان های همجوار همچون مازندران و گیلان برای عقد معاملات خود بدانجا آمده و برحسب و نیاز مدتی را نیز در کاروانسراهای پامنار بگذارنند.تهران به دليل وجود باغ‌هاي فراوان و آب و هواي مطبوع‌تر به شهرري در زمان حكومت ايلخانان مغول به ويژه در تابستان‌ها مورد توجه ويژه قرار مي‌گرفت. (زنده دل،1376،36)

دوره صفويه آغاز گسترش و اهميت تهران است پس از فروپاشي صفويه و روي كارآمدن افشاريه در سال 1154 نادرشاه حكومت تهران را به فرزند ارشد خود رضاقلي ميرزا سپرد. در سال 1172 هجري كريم خان زند عهده‌دار حكومت ايران شد و در تهران به سلطنت رسيد و پايتخت را از تهران به شيراز منتقل كرد. (زنده دل،1376،36)

شهر تهران در نوروز سال 1200 هجري كه آغامحمدخان قاجار حكومت ايران را در دست گرفت به عنوان پايتخت انتخاب شد. از اين زمان اهميت تهران و محله پامنار صد چندان مي‌شود چرا كه مركزيت سياسي، اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي پايتخت و به نوعي ايران را به دست مي‌آورد. سكونت خاندان شاهي در اين محله (كاخ گلستان) و به تبع آن سكونت درباريان و وابستگان ايشان در اطراف كاخ و در محله پامنار براهميت سياسي اين منطقه مي‌افزايد. با گذشت زمان و گسترش تهران و مهاجرت دولتمردان و افراد مهم سياسي به مناطق شمالي شهر تهران (منظور تهران امروزي است) محله پامنار تغييراتي مي‌يابد. اما امروزه هنوز به عنوان يكي از محلات قديمي با اعتبار شهر تهران مطرح مي‌باشد. (زنده دل،1376،37)

تحولات مهم وتأثيرگذار محله از بدو شكل‌گيري تاكنون

اجتماعي- فرهنگي

به سبب مركزيت سياسي كه پامنار در گذشته داشته است ،اتفاقات و وقايع مهم اجتماعي و فرهنگي در اين محله بسيار رخ داده است. از جمله مهم‌ترين اين اتفاقات در ابعاد علمی کشیده شدن خط تلفن در سال 1302 خورشيدي برای اولین بار در این محله در تهران بوده است. از مسايل مهم ديگر مي‌توان به تأسيس مدرسه دارا الفنون  توسط اميركبير و فرستادن اولين بالن به هوا در ايران  در اين محله از فراز این مدرسه در زمان ناصر الدين شاه اشاره کرد .به علاوه تبدیل کاخ گلستان به موزه کاخ گلستان در همان دوره اشاره نمود. نكته جالب اينكه در زمان ناصر الدين شاه دستنوشته‌اي پيرامون اين واقعه نگاشته و در آن به اين نكته اشاره مي‌كند كه انسان را 40 دقيقه در آسمان مشاهده كرده است. اصل اين دستنوشته هم اكنون در موزه لوور پاريس مي‌باشد و كپي آن در ايران موجود است. در محله پامنار به سبب آمد و شدهاي زياد تاجران، كاروان سراهاي متعددي وجود داشته اما به مرور زمان بسياري از كاروان سراها تخريب شده و به كاربري اقتصادي مبدل گشته است ( براي مثال برخي از اين كاروان‌سراها به پاساژ تبديل گردیده).  يكي ديگر از اتفاقات مهم اجتماعي- فرهنگي محله پامنار را بايد مهاجرت قشر ثروتمند (طبقه بالا يا اعيان نشين) به مناطق شمال شهر تهران (تهران جديد) و در اكثر مواقع محله قلهك دانست. اين مهاجرت زماني اتفاق افتاد كه رجال دولتي محل زندگي خويش از محله پامنار و مركز تهران به شمال تهران تغيير دادند و به تبع آن افراد حكومتي و منتسب به آنها نيز اين منطقه را ترك كرده وبه مرور قشر متوسط و پايين جايگزين آنها گرديدند و درتغيير شكل محله تأثير گذاشتند.(هنجانی،مصاحبه شفاهی)

اقتصادي

مهم‌ترين تحول مهم و تأثيرگذار محله پامنار را بايد تغيير كاربري مسكوني اين محله را به كاربري تجاري و اقتصادي دانست. البته نبايد تصور كرد كه اين محله در گذشته تنها مسكوني بوده. بلكه براساس آنچه پيش‌تر ذكر شد محله پامنار در گذشته به دليل اهميت سياسي، بازرگانان را به سوي خود جذب نموده است. از طرفي ديگر در گذشته محله پامنار «بارانداز»نیز بوده است. بدين معني كه محل خالي نمودن اجناسي بوده كه از نقاط نزديك تهران و همچنين شهرستان‌هاي گيلان و مازندران به تهران وارد می شده و از پامنار به نقاط ديگر توزيع مي‌گشته است  كه به مرورزمان و با مهاجرت افراد سرشناس و متمول محله پامنار، آرام آرام مركزيت اقتصادي محله پامنار شدت بيشتري گرفت و به موازات اين اهميت اقتصادي روزافزون، ايجاد ترافيك سنگين و آلودگي‌هاي زيست محيطي، صوتي، آلودگي هوا و پايين آمدن امنيت براي سكونت در اين منطقه افراد ساكن محلي به مرور از محله پامنار مهاجرت كردند. به سبب شلوغي بسيار اين محله و كمبود زمين، قيمت زمين و ملك در اين محله بالاست و روند صعودي دارد. در كل امروزه محله پامنار از واحدهاي تجاري بي‌شماري تشكيل شده است كه از جمله آنها مي‌توان به اصناف لوازم الكترونيكي، طلق، ايرانيت، آلومينيوم، استيل، لوله و اتصالات، لوازم خانگي، لوازم بهداشتي ساختماني، لوازم خودرو و … اشاره نمود. (كمالي،رضوي،كاظمي،مصاحبه شفاهي)

سياسي

از نظر اهميت سياسي محله پامنار بايد به اين موضوع اشاره نمود كه پامنار از گذشته‌هاي دور و تقريباً از زماني كه تهران مورد توجه سلاطين گذشته واقع شده در محله پامنار تحولات بسياري روي داده است كه از جمله اين تحولات مي‌توان به ساكن شدن خاندان شاهي در محله پامنار و به تبع آنها حضور افراد سياسي و تراز اول مملكت در اين محله اشاره نمود.(وجود خيابان‌هاي متعددي كه نام آنها در محله پامنار با پسوند«الدوله» ديده مي‌شود شاهدي است براي مدعي)از تحولات مهم سياسي محله پامنار بايد به تغيير نحوه مملكت داري و تأثير آن در محله پامنار اشاره نمود. توضيح آنكه در گذشته افراد حكومتي در كاخ خود كه هم محل زندگيشان بود و هم محل حكمراني  آنها بود زندگي مي‌كردند و به امورات كلي كشور مي‌پرداختند. اما با گذشت زمان و جدا شدن محل زندگي  افراد حكومتي از محل كار آنها تغييرات بسياري در محله پامنار به وجود آمد. با اين وجود هنوز ساختمان‌هاي سياسي مهمي در اين محله استقرار دارند. ساختمان‌هايي چون وزارت دادگستري، مخابرات و … اشاره نمود. (كمالي،رضوي،كاظمي،مصاحبه شفاهي)

قوميت

از كل اقوامي كه در محله پامنار استقرار يافته‌اند 49درصد فارس، 29درصدترك 1/0 درصد  لر، 8/0 درصد كرد 4/0 درصدگيلك 8/0 درصدعرب و …  مي‌باشند.(تقريباً حدود 250 كارگر افغاني نيز در پامنار حضور دارند).(شناسنامه محله پامنار)(نصرت پناه،رزاقي،تهراني ،مصاحبه شفاهي)

مذهب

در گذشته كليميان و زرتشتيان تهران در پامنار زندگي مي‌كردند اما به مرور زمان كليمان به اسرائيل و يا ساير نقاط كشور مهاجرت كرده و زرتشتيان نيز در سطح شهر (تهران جديد) پراكنده گشتند و در حال حاضر مذهب مردم كل ناحيه پامنار شيعه مي‌باشد. (كمالي،رضوي،كاظمي،مصاحبه شفاهي)

شغل

به سبب تجاري بودن محله پامنار اصناف مهمي در اين محله وجود دارند . از جمله اين اصناف مي‌توان به لوازم خانگي، لوازم بهداشتي ساختماني، لوله و اتصالات، لوله آزمايشگاهي و پزشكي، لوازم الكتريكي، طلق، ايرانيت، آلومينيوم، استيل و …. اشاره نمود. علاوه براين مشاغل ديگري نيز در اين محله وجود دارد كه مرتبط با مدارس، مهدكودك‌ها، سازمان‌هاي دولتي، آموزشگاه‌ها و … مي‌باشد.              (كمالي،رضوي،كاظمي،مصاحبه شفاهي)

ساختمان كالبدي محله:

ساختمان‌هاي عمومي مثل حمام، آب انبار، ميدانگاه، قنات، چشمه،كاروانسرا

1-   حمام:  حمام‌هاي موجود در اين محله عبارتند از حمام اميردربار، پامنار، درويش، زين‌داربالشتي، زهراخانم(كه همچنان داير است) حمام تاجرباشي كه قدمت اين حمام به 200 سال  مي‌رسد و متعلق به كليمي‌ها بوده است.

2-   آب انبار: آب انبار سيد اسماعيل – خیابان مصطفي خميني ضلع شرقي بقعه سيد اسماعيل

3-   ميدانگاه: در محله پامنار ميدان پانزده خرداد وجود دارد كه از اهميت تاريخي و سياسي خاصي برخوردار مي‌باشد.

4-   قنات: در محله پامنار سه قنات وجود داشت به نام‌هاي حاج علي رضا شاه، قنات آب شاه و قنات حاج علي رضا كه قنات آخري هنوز هم مورد استفاده است البته آب آن به مصرف بخش كشاورزي مي‌رسد.

5-   چشمه: در محله پامنار چشمه‌اي وجود ندارد.

6-  كاروان‌سرا : در حدود 15 الي 16 كاروانسرا در محله پامنار وجود داشته كه علت آن هم قدمت اين محله و بارانداز بودن پامنار بوده است. مهم‌ترين كاروانسراهاي محله پامنار عبارتند از حاج نورالله، حاج قاسم، سيد احمد دربندي، احمدي زاده، ذبيح الله خان  و …..       (كمالي،رضوي،كاظمي،مصاحبه شفاهي)

هويت اجتماعي:

قومي: قبل از آنكه شهر تهران به گستردگي زمان فعلي خود برسد و زمانيكه هنوز خيل مهاجرين از ساير شهرستان‌ها به سوي پايتخت روانه شود، افرادي كه در محله پامنار زندگي مي‌كردند همگي قوميت فارس داشتند و بومي و محلي تهران ( كه در آن زمان بسيار كوچك و محدود بوده) محسوب مي‌شدند. اما با آغاز مهاجرت‌ها و افزايش جمعيت شهر تهران به مرور بر تعداد ساير اقوام ايراني به محله پامنار افزوده شد در حال حاضر اقوام ترك، كرد، لرو … همگي در محله پامنار حضور دارند.  (كمالي،رضوي،كاظمي،مصاحبه شفاهي)

صنفي: اصنافي كه در محله پامناروجود دارد بيشتر عمده فروش هستند و همانگونه كه پيش‌تر ذكر شد اين اصناف عبارتند از لوازم خانگي، لوازم بهداشتي ساختماني، لوله و اتصالات، لوله آزمايشگاهي و پزشكي، لوازم الكتريكي، طلق، ايرانيت، آلومينيوم، استيل و …. (كمالي،رضوي،كاظمي،مصاحبه شفاهي)

ديني – مذهبي: محله پامنار از نظر هويت ديني- مذهبي يكي از محلات مهم شهر تهران محسوب مي‌شود. حضور افراد شاخص مذهبي و سياسي چون آيت الله كاشاني و همچنين آيت الله شاه آبادي كه پدرشان معلم امام خميني بودند، نشان‌دهنده ميزان اهميت است . البته در گذشته كه ميزان كاربري مسكوني اين محله بيشتر بوده هويت ديني- مذهبي استوارتري را دارا بوده . اما به دليل مهاجرت بسياري به ساير محلات و ايجاد كاربري تجاري بسياري از اين تكيه‌ها و حسينيه‌ها يا بسته شده‌اند و يا شكوه و جلوه‌ي سابق خود را ندارند. (كمالي،رضوي،كاظمي،مصاحبه شفاهي)

خويشاوندي: همان‌گونه كه قبلاً ذكر شد در گذشته يكي از دلايل اصلي حضور رجال و وابستگان به دربار، روابط خويشاوندي بود. اما امروزه با توجه به كاربري اصلي محله پامنار كه در حال حاضر اقتصادي مي‌باشد و همچنين مهاجرت ساكنين محله پامنار به ساير مناطق، مسئل خويشاوندي را در اين محله بسيار كم رنگ نموده است. (كمالي،رضوي،كاظمي،مصاحبه شفاهي)

قشربندي اجتماعي:براساس اسناد تاريخي از زمان شكل‌گيري شهر تهران و اهميت يافتن آن به عنوان پايتخت ايران، به مرور افراد سرشناس، خاندان شاهي و ثروتمندان در محله پامنار استقرار يافته‌اند و اين محل به عنوان محل اعيان نشين و مختص به طبقه بالا شناخته مي‌شد.با گذشت زمان و توسعه يافتن شهر تهران، سليقه طبقه اعيان نشين تغيير كرده و به مهاجرت از محله پامنار به مناطق شمالي‌تر آغاز گرديد. ابتدا سليقه عموم  به سمت محله قلهك سوق داشت اما به مرور اين سايرمناطق شمالي شهر چون نياوران، قيطريه، فرمانيه، پاسداران و … متمايل شد.و امروزه طبقه متوسط و پايين در محله پامنار جايگزين طبقه بالا و اعيان نشين شده‌اند. (كمالي،رضوي،كاظمي،مصاحبه شفاهي)

اماکن تاریخی:

  • شمس العماره

یکی از مشهورترین ساختمانهای مجموعه گلستان عمارت شمس العماره است.ساختمان این عمارت در سال 1282 هـ.ق شروع و رد سال 1287 هـ.ق به پایان رسیده است.سبک ساختمانی این کاخ تلفیقی از معماری ایرانی و اروپایی است. نظر مرحوم سید محمد تقی مصطوفی در این باره چنین است:کاخ شمس العماره از  جنبه داخلی که به طرف کاخ گلستان است  ایوان دو ستونی زیبایی دارد که ریشه شیوه آن مربوط به دوران صفوی است و بعد هم ادامه آن در دوران زندیه و قاجار با پلکانهای جلو . از نظر بنا و آیینه کاریها ترکیبی است از  معماری ایرانی و اروپایی و مشمل است بر دو قسمت بلند برج پنج طبقه که در میان آن دو برج در وسط طبقه سوم یک  مهتابی واقع شده است . معماری داخلی شمس العماره  از  نظر راهروها ، پلکانها و دهلیزها و دیدارها و سقفهای آن از حیث نمایش شیوه های مختلف و متنوع و تزئینات داخلی بنا ها در ایران بی نظیر است . کاشیکاری و طاقنما بندی و وضع ظاهری بنا نیز بسیار جالب و نمونه خوبی از ابنیه تلفیفی است(نوربخش،1384،ص،1104)

–        کاخ گلستان

پس از شاه عباس صفوی که چهارباغ و عمارت ایوانی ساده‌ای را در محل کنونی کاخ گلستان احداث نمود کریم خان زند به سال 1163 ه.ق اقدام به ساخت ارگ و حصار و برج در آن نمود. سپس در دوران قاجاریه دقیقاً در سال 1268 ه.ق مقارن با پنجمین سال سلطنت ناصرالدین شاه قاجار  قسمت شرقی باغ  وسعت یافت و کاخ‌هایی در اطراف همین باغ که گلستان خوانده می‌شد بنا گردید. به طور تفکیکی مجموعه کاخ‌های ضلع شمالی باغ گلستان که شامل تالار، موزه، سرسرای ورودی، تالار برلیان، تالار عاج و تالار بلور می‌باشندپیش از دیگر قسمت‌های کاخ احداث شده‌اند.(فرج الهی،شناسنامه پامنار،ص6)

  • مدرسه دارالفنون

مدرسه دارالفنون که در واقع نخستین  مدرسه عالی  دوران جدید ایران به شمار می رود، به کوشش میرزا  تقی خان امیر کبیر  وزیر   عصر ناصرالدین شاه  در سال 1266 ه.ق  ساخته شد .  ایجاد  داالفنون  را باید  آغاز تحول  و دگرگونی  تازه ای  در فرهنگ  ایران  جید  دانست .  نخستین  استادان  این مدرسه  را هفت معلم اتریشی  تشکیل  می دادند  و شماری  مترجم  فارسی زبان  از میان  محصلان  اعزامی  به اروپا 1260 ه.ق  برای آنها  برگزیده  شده بودند .  نقشه دارالفنون  توسط  میرزا  رضای مهندس  که درزمان  عباس  میرزا  ، ولیعهد  فتح  علی شاه  برای تحصیل  به انگلیس  رفته بود،تهیه   و در اوایل  سال 1266 ه.ق  به  سرپرستی  محمدتقی  خان معمار  باشی  ساخته شد . چهار طرف  حیاط مدرسه  را پنجاه  اتاق  احاطه  کرده  و در برابر  آنها  ایوانی  گسترده  است . نخستین  در ورودی  مدرسه  به سوی  ارگ  بود  ودر کنونی  که   در خیابان  ناصرخسرو  است  بعدها  ساخته شد . .(فرج الهی،شناسنامه پامنار،ص9)

-عمارت مدرسه مروی

بانی این عمارت شخصی است به نام فخرالدوله که به دستور فتح علی شاه قاجار حاکم مرو بوده است. از این رو این بنا فخریه خوانده شده اما به مدرسه مروی نیز معروف است و قدمتش به قرن سیزدهم هجری قمری می رسد. این عمارت شامل جلو خان، سردربلند، صحن وسیع،  حجره ها و چندین ایوان مزین به کاشی کاری خشتی است که در بالای یکی از این ایوان ها که در مقابل در ورودی مدرسه قرار دارد عبارتی به خط نستعلیق نوشته شده است که در آن به توصیف بنا و تجلیل از فتح علی شاه قاجار همچنین از بزرگی و شکوه مدرسه و مقایسه آن با تاق کسری (ایوان مداین) سخن رفته است. (میکاییلی،طباطبایی،1387،ص40)

–  بقعه امام زاده سیدالحق

محل این بقعه در خیابان ناصرخسرو و (ناصریه) و در کوچه خدابنده لو است. و مردم قدم گاه چهارده معصوم می نامندش. طول و عرض آن 4 و 3.5 متر است که به دالانی به عرض یک متر متصل است. در زیارت نامه نام صاحب مرقد موسی بن جعفر آمده است. (میکاییلی،طباطبایی،1387،ص35)

–    امام زاده روح الله بن موسی الکاظم

این بقعه در خیابان باب همایون جنب میدان توپخانه است. طول و عرض آن 6 و 4 متر است با ضریح چوبی زیبا تاریخ  1311 قمری را می توان بر لوح  کاشی کاری کوچک بالای آن دید.

معابر مهم:

خیابان ناصر خسرو

این خیابان با پر شدن خندق ارگ در سال 1282 (هـ.ق)  به وجود آمد  و آن را خیابان “ناصریه ” برگرفته از اسم ناصر الدین شاه نامیدند.شمال این خیابان ابتدا باز نبود تا آنکه در سال 1284 قمری ، آن را به میدان امام خمینی  باز کردند و دروازه ای نیز برایش ساختند . این خیابان میدان امام خمینی را به بازار متصل می کرد.از بناهای معروفی  که در آن خیابان وجود دارد می توان دبیرستان دارالفنون ، عمارت شمس العماره و عمارت کامران میرزا ، نایب السلطنه را نام برد .شمس العماره  اولین بنای مرتفع تهران است که ناصرالدین شاه برای خود ساخت . (میکاییلی،طباطبایی،1387،ص48)

خیابان باب همایون

این خیابان از  شمال به جنوب ، نیمه شمالی ارک را به دو قسمت تقسیم می کرد و میدان امام خمینی را به خیابان درب اندرون مربوط مي  ساخت . چون درب شمالی عمارت ارک، مزین به آینه کاری بود و مانند الماس می درخشید، به آن باب همایون و نیز باب الماس و بعدها خیابان الماسیه می گفتند.باب همایون قبلاً کوچه ای کثیف و باريک بود که در سال 1288 هـ.ق به دستور ناصرالدین شاه تعریض و درخت کاری شد. دروازه ای با شکوه برای آن احداث کردند که به “دروازه دولت” معروف شد . بعدها هنگام توسعه تهران در زمان ناصر الدین شاه،آن را خراب نموده .از بناهای مهم زمان قاجار در این خیابان، قورخانه، مدرسه نظام و مسجد مهد علیا بود.(سواد كوهي،1378،ص18)

میدان ارگ

بر اساس شواهد تاریخی،افغان ها پس از تصرف تهران در سمت شمال آن پلی ساختند که در مقابل آن دروازهای احداث شد که آن را ارگ نامیدند.در زمان آغا محمد خان قاجار، ارگ تقریباً در شمال تهران قدیم قرار داشت ،اما در سال های بعد ،با توسعه شهر و ایجاد خیابان های جدید،ارگ در نقطه ی مرکزی تهران قرار گرفت.محدودهی این محله در انطباق با بافت فعلی شهر تهران از شمال به میدان و خیابان امام خمینی (ره)،از شرق به خیابان ناصر خسرو ،از غرب به خیابان خیام و از جنوب به خیابان پانزده خرداد محدود میشود.نخستین تغییراتی که به واسطه ی شهری در محدوده ارگ قدیم به وجود آمد ،پر کردن خندق های اطراف آن و احداث خیابان های جدید از جمله ناصریه،جلیل آباد(خیام)وجبه خانه (بوذر جمهری)بود.در این محله ،برخی خانواده های سلطنتی و شاهزادگان و رجال در خانه هایی که شامل چند ساختمان و باغ بود،زندگی می کردند.پس از قتل گریبایدوف،وزیر مختار روسیه،سفارت روسیه نیز به داخل ارگ منتقل شد.خانه بعضی از درباریان معروف مانند:معیرالممالک (داماد فتحعلی شاه)و منزل پدری دوست علی خان (داماد ناصر الدین شاه )نیز در ارگ قرار داشت.در قسمت شمال شرقی ارگ سلطنتی،مدرسه دارالفنون ساخته شد که یک در آن ،به خیابان ارگ(باب همایون)و در دیگرش،به خیابان ناصریه(ناصر خسرو)   باز می شد .این مدرسه،در رشته های مختلف مهندسی،معدن شناسی،طب،داروسازی،جغرافیا و… به تعلیم دانش آموزان می پرداخت.میدان ارگ در جنوب کاخ سلطنتی که در آن زمان،میدان شاه نیز نامیده می شد،از چشمگیر ترین اماکن تهران قدیم به شمار می آمد که توپ مروارید ،از غنائم جنگی نادر شاه،زینت بخش آن میدان بود.تنها آثار به جای مانده از مجموعه تاریخی ارگ تهران،عمارت رادیو،کاخ دادگستری،قسمت اصلی کاخ دارایی،سر در قور خانه،ساختمان دار الفنون ،ساختمان کلانتری ارگ ،بانک ملی شعبه بازار ،مسجد ارگ و ساختمان سابق وزارت کشور می باشند. (میکاییلی،طباطبایی،1387،ص14)

خیابان ناصر خسرو  (ناصریه سابق)

پیش از توسعه دارالخلافه تهران، در محل خیابان ناصریه خندق شرقی ارگ قرار داشت. روبوری شمس العماره، بازاری وجود داشت که به بازار «کنار خندق» معروف بود. زمانی که خیابان ناصریه را در سال 1289(ه.ق) تعریض کردند و دکان ها و بازار را از میان بردند، تیمچه صدراعظم و دکان های غربی بازار در کنار خیابان جدیدالاحداث ناصریه قرار گرفت.در سال 1292 (ه.ق) از دارالفنون که داخل ارگ قرار داشت، یه در به خیابان ناصریه باز شد. در سال 1304 (ه.ق) نیز در قسمت غربی این خیابان، عمارتی به شیوه فرنگی جهت تلگرافخانه و به وسیله علی قلی خان مخبر الدوله،وزیر علوم ساخته شد که هم اکنون به مخابرات تبدیل شده است.خیابان ناصر خسرو (ناصریه سابق) هم اکنون از خیابان پانزده خرداد، ضلع جنوبی کاخ گلستان،آغاز و با جهت جنوب به شمال به میدان امام خمینی  منتهی می شود. (میکاییلی،طباطبایی،1387،ص48)

-خیابان خیام (جلیل آباد)

خیابان کنار حصار غربی ارگ، که اکنون «خیام» نام دارد، را در قدیم جلیل آباد می نامیدند. این خیابان از گلوبندک آغاز و به خیابان مریضخانه (سپه) منتهی می شد. در خیابان جلیل آباد مؤسسات و عمارت های مهمی وجود نداشت، زیرا همه بناهای سلطنتی کنار این خیابان، داخل ارگ بودند و ارگ از این سمت، دری به سوی خیابان نداشت. این خیابان، بعدها امتداد یافت و اکنون از خیابان شوش (با جهت جنوب به شمال) آغاز و بعد از قطع خیابان مولوی و عبور از میدان محمدیه و چهار راه گلوبندک، به خیابان امام خمینی منتهی می شود. (میکاییلی،طباطبایی،1387،ص43)

http://pamenar.mytehran.ir/Default.aspx?tabid=51792&language=fa-IR


«پامنار» ميزباني براي آرامش گردشگران

پامناز میزبانی براز آزامش گزدشگران

سد دز در ميان كوه‌هاي زاگرس در شمال خوزستان،‌ يكي از جاذبه‌هاي گردشگري است كه از شهر انديمشك قابل دسترسي است.

شهر آجرها، دزفول در شمال استان خوزستان؛ آثار تاريخي بسياري اعم از خانه، حمام،‌ آسياب و پل قديمي ساساني دارد. پس از ديدن آثار موجود و در مجموع فضاي شهر، ‌نوبت به مناطق طبيعي و تاريخي اطراف مي‌رسد كه به‌ويژه در نوروز رنگ و بويي ديگر مي‌يابند. روستاي پامنار در فاصله‌ي 50 كيلومتري شمال شرق شهر دزفول يكي از مناطق نمونه گردشگري محسوب مي‌شود كه نوروز را به گردشگران ارمغان مي‌دهد.

پامنار روستایی است با جاذبه‌هاي تاريخي و طبيعي گوناگون که به عنوان مهم‌ترين آنها مي‌توان به درياچه پشت سد دز اشاره کرد جايي که پهنه آسمان و زمين يک رنگ شده و در زمستان ميزبان پرندگان مهاجر مي‌شود و قايق‌راني بر روي درياچه لذتي زايدوالوصف به دنبال دارد. ابوطالب راهنماي محلي در مورد فعاليت‌هاي ممكن مي‌گويد: «از امكان قايق‌راني بر روي درياچه وسيعي كه پشت سد دز شكل گرفته، مي‌توان بهره برد.» وي البته متذكر شد كه تا فاصله معيني از تاج سد مي‌توان پيش رفت در غير اين صورت با سيستم دفاعي سد برخورد مي‌شود.

اين راهنماي محلي به امکان ماهي‌گيري به عنوان يکي ديگر از فعاليت‌هاي ممكن اشاره كرد: «به‌ويژه آن که ماهي‌هاي درياچه در حقيقت ماهي‌هاي رودخانه‌اي هستند که با سيستم دريايي يعني با مواد معدني فراوان و در آب عميق زندگي مي‌کنند در نتيجه از نظر فيزيکي با ماهي‌هاي مشابه خود در بالادست يا پايين‌دست رودخانه تفاوت دارند.»

پامناز میزبانی براز آزامش گزدشگران

علاوه بر ساحل روستاي پامنار،‌ چادر زدن در سواحل مقابل كه تنها با قايق قابل دسترس‌اند،‌ خود از ويژگي‌هاي خاص منطقه محسوب مي‌شود كه مي‌تواند فضاي مناسبي به دور از شلوغي‌هاي نوروز را براي گردشگر فراهم كند.

درياچه سد دز جاذبه اصلي روستاي پامنار به حساب مي‌آيد اما جداي از آن آثار تاريخي منطقه را نيز بايد در نظر آورد. قلعه شاداب يكي از اين آثار است كه ابوطالب درباره آن مي‌گويد: «مربوط به دوره ساسانيان است، زماني که خورشيدآفرين و فدک‌ناز در آن زندگي مي‌کردند. در زمان پهلوي اول يا دهه‌هاي 20 و 30 به عنوان دژ دفاعي در مقابل غارتگران مورد استفاده قرار مي‌گرفت. تا 25 سال پيش مسکوني بوده اما بعد از آن که ماشين آمد و جاده کشيده شد، قلعه نشيني نيز از بين رفت. در حال حاضر نيز پاييز با شروع بارندگي محل نگهداري گوسفندان مي‌شود كه تا آخر ارديبهشت آنجا مي‌مانند.»

اين راهنماي محلي در مورد قلعه تاريخي شاداب ادامه مي‌دهد: «قلعه با حدود 12هزار مترمربع وسعت دو راه ورودي دارد، يکي از آنها راه صعب‌العبوري است كه مورد استفاده افراد بومي روستاهاي پامنار و پاقلعه است و مردم عادي فقط از راه ديگر مي‌توانند رفت و آمد کنند و همين رمز پيروزي ساکنان بوده زيرا با وجود يک سنگربان مي‌توانستند مقابل يک لشکر مقاوت كنند.»

پايين قلعه کُنارستان است،‌ مكاني كه درختان فراوان سدر يا کُنار،‌ منطقه‌اي مناسب براي گردشگري ايجاد كرده‌اند. کمي پايين‌تر اشکفت يا غار زرده قرار دارد که تابستان‌ها خيلي خنک است و با درختان بادام اطراف، يکي از جاهاي زيبا محسوب مي‌شود.

يکي ديگر از نقاط ديدني منطقه قبرستان قديمي قلعه شاداب است با سنگ‌هاي ايستاده و نقوش متفاوت که هر کدام گوياي مشخصاتي از متوفا هستند و ابوطالب در توضيح نقوش مي‌گويد: «سوار بر اسب و با شمشير نشانه مردي سلحشور در ميدان رزم است. ديگري نشان مي‌دهد که متوفا خانمي با مهارت اسب‌سواري و شکار بوده و مي‌توانسته از درخت نخل بالا رفته و خرما بچيند. ديگري رقصنده خوبي بوده و در ساخت کوزه و رنگ‌آميزي آن ماهر بوده است.»

«خوشه‌هاي گندم گوياي آن است که متوفا کشاورز خوبي بوده و زمين زراعي زيادي داشته و به مردم هم گندم مي‌داده است. ديگري آهنگر توانايي است و يکي ديگر ميزبان جنگجويان و رهگذاران بوده زيرا بر سر سنگ قبرش قليان جوزي يعني قلياني که برخلاف قليان‌هاي معمولي که مخزن آب آن از شيشه و استيل و نقره است، مخزن آب به شکل کوزه‌اي و از جنس چوب گردو است، حک شده است.» اين راهنماي محلي در ادامه يادآور شد: «در رابطه با چوب گردو نکته جالب آن است که اگر چرب شود، قسمت ترک خورده، ترميم شده و به حالت اوليه بازمي‌گردد به همين دليل براي قليان‌هاي سفري مورد استفاده قرار مي‌گرفته است.»

علاوه بر آثار تاريخي و طبيعي،‌ پامنار از مناطق اصلي كپوبافي يعني يكي از صنايع دستي اصلي منطقه به حساب مي‌آيد كه زنان روستايي به اين كار مشغول‌اند و نوآوري و طرح‌هاي جديد از مشخصات اين صنايع دستي بوده و تلاش زنان و دختران در اين رابطه قابل توجه است.

ابوطالب معتقد است: «سفر به پامنار و لذت بردن از طبيعت آن به راحتي ميسر است زيرا امكان اقامت در خانه روستايي و همچنين چادر زدن هست و روستاييان پذيراي گردشگراني هستند كه به فرهنگ بومي احترام گذاشته و به طبيعت آسيب نمي‌رسانند.»

لازم به ذكر است كه در حال حاضر روستاي پامنار در برنامه تورهاي مسافرتي به استان خوزستان جاي ندارد اما دسترسي به آن به واسطه فاصله كمي كه از شهر دزفول دارد،‌ به راحتي ممكن بوده و از آنجا كه داراي تنوع طبيعي و تاريخی است مي‌توان برنامه‌اي بين يك تا چند روز براي آن در نظر گرفته و آرامش و فعاليت را توأمان در تعطيلات گنجاند.

تهرانشناسی 

محله های تهران

پامنار

WhatsApp chat