0 Items
معماری در جهان اسلام

معماری در جهان اسلام

معماری در جهان اسلام

 

معماری اسلامی ایران٬معماری اسلامی٬معماری اصيل ايرانی٬

تمامی بررسی‌ها و کاوش‌های باستانشناسی حکایت از آن دارد که سابقه معماری ایران به حدود هزاره هفتم قبل از میلاد می‌رسد. از آن زمان تا کنون پیوسته این هنر در ارتباط با مسائل گوناگون، بویژه علل مذهبی، توسعه و تکامل یافته‌است.

معماری ایران دارای ویژگیهایی است که در مقایسه با معماری کشورهای دیگر جهان از ارزشی ویژه برخوردار است: ویژگیهایی چون طراحی مناسب، محاسبات دقیق، فرم درست پوشش، رعایت مسائل فنی و علمی در ساختمان، ایوانهای رفیع، ستونهای بلند و بالاخره تزئینات گوناگون که هریک در عین سادگی معرف شکوه معماری ایران است.

 

معماری در جهان اسلام یکی از بزرگترین جلوه‌های ظهور یک حقیقت هنری در کالبد مادی بشمار می‌رود. از لحاظ تاریخی معماری اولین هنری بشمار می‌آید که توانست خود را با مفاهیم اسلامی سازگار نموده، از طرف مسلمانان مورد استقبال قرار گیرد. معماری اسلامی بعنوان یکی از موفق ترین شیوه‌های معماری در تاریخ معماری جهان قابل بازشناسی است. در یک نگاه جامع نگر می‌توان پیوستاری ارزشمند و پویا را در بناهای اسلامی باز شناسی کرد که موجب شده تمامی آنها در قالبی واحد با عنوان معماری اسلامی در کنار یکدیگر قرار گیرند.


 معماری ایرانی

معماری ایرانی اسلامی کتاب

معماری ایرانی اسلامی کتاب

«تهران پرس»گزارش می دهد:
نبود هویت ملی اسلامی در معماری های شهری/ هر چه دلت می‌خواهد بساز/ هزینه ای که نماهای شهری تهران می دهند
به اعتقاد کارشناسان، در فرآیند نوین‌سازی شهری که با صنعتی شدن همراه بوده است، نماها و چشم‌اندازهای شهری در بیش‌تر شهرهای ایران، بهایی گزاف پرداخته‌اند و عمدتاً از نگاه شهرسازان و معمارانی که صرفاً مادی‌گرا و بی‌توجه به آموزه‌ها و یادگارهای ارزشمند گذشته‌اند، رنج برده‌اند.

به گزارش خبرنگار اجتماعی تهران پرس،معماری ایرانی از نخستین دوره‌های خود تا چند دهه پیش، سیر تحول و دگرگونی طبیعی خویش را داشته و در هر دوره تاریخی با نوآوری‌هایش، هر بار یک پله بالاتر رفته است.

هرچند در برخی دوره‌های تاریخی گاهی فرم‌های خارجی و غیر بومی وارد این حوزه شده است، همه این‌ها به دلیل ویژگی‌های ساختاری هنر معماری ایرانیان، بومی و ایرانی شده و رنگ و بوی معماری ایرانی همچنان بر پایه تاریخی خود استوار مانده است.

امروزه در تهران و بسیاری از شهرهای بزرگ و کوچک کشور طرح‌های گوناگون ساخت‌وساز مجتمع‌های تجاری، اداری و مسکونی در حال اجرا است که بخش عمده‌ای از آن‌ها هیچ سنخیتی با معماری ایرانی ندارند و اساساً از هیچ الگوی مشخصی در ساخت‌وساز و معماری بهره نمی‌برند. در این میان نماها و فضاهای بیرونی ساختمان‌های یادشده بیش‌تر از دیگر بخش‌های ساختمان‌ها به چشم می‌آید و آنچه در این میان نمایان‌تر است آشفتگی در طراحی و معماری این بناها است.

به اعتقاد کارشناسان، در فرآیند نوین‌سازی شهری که با صنعتی شدن همراه بوده است، نماها و چشم‌اندازهای شهری در بیش‌تر شهرهای ایران، بهایی گزاف پرداخته‌اند و عمدتاً از نگاه شهرسازان و معمارانی که صرفاً مادی‌گرا و بی‌توجه به آموزه‌ها و یادگارهای ارزشمند گذشته‌اند، رنج برده‌اند.

کمی به پیرامون خود دقت کنید. ساختمان‌هایی را می‌بینیم که با شیشه‌های بسیار، بدون توجه به آب و هوا و آفتاب تهران و بدون در نظر گرفتن مسیر باد ساخته شده‌اند، بی‌آن که معماران و سازندگان آن‌ها به حریم اندرونی و بیرونی انسان‌های شهر و ساکنان‌شان بیندیشند و سرانجام بدون توجه به فضای خصوصی که انسان باید داشته باشد».

اگر به شهرمان بنگریم گذرگاه‌هایی را می‌بینیم که بدون توجه به ویژگی‌های اقلیم و فرهنگ، تغییر مسیر می‌دهند، ساختمان‌ها انگار که فقط خوابگاه‌اند و در آن‌ها فضایی برای استراحت و آرامش وجود ندارد. معماری دهه‌های اخیر، گونه‌ای فرهنگ مسافرگونه برای آدم‌های این شهر پدید آورده است و آن‌ها را نیز با خود همراه کرده است. بهتر که نگاه می‌کنی، انگار که در همه خانه‌ها و ساختمان‌های این شهر، کسی در مقصد نیست به همین دلیل است که همه همواره خانه‌های خود را تغییر می‌دهند؛ حتی یک خانه 500 متری در الهیه و آجودانیه هم گویی خانه مورد علاقه و نهایی فرد نیست.

امروزه به هر جای تهران و شهرهای دیگر که رنگ و بویی از معماری گذشته با خود داشته باشند، سر بزنید، طرح‌های ساخت و ساز در حال اجرا است. این بناها و ساختمان‌ها قاعدتاً باید از الگویی مشخص پیروی کنند و فلسفه‌ای برای آن‌ها طراحی شده باشد در حالی که طراحان این ساختمان‌ها با توجه به سلیقه‌های موجود تنها به زیبایی بیرونی اهمیت می‌دهند و از مصالح و ابزاری استفاده می‌کنند که نه تنها زیبا نیست، که به اصالت معماری هر منطقه آسیب وارد می‌کند.

این درحالی است که کارشناسان معماری بر این باورند که طراحی بناها باید به گونه‌ای باشد که هویت معماری، شهرسازی، فرهنگ و شیوه زندگی انسان‌های گذشته شهر از بین نرود.

بی‌توجهی برخی نهادهای مسئول در مدیریت شهری، رشد بی‌رویه شهرنشینی و افزایش ناگهانی جمعیت و نگاه مطلقاً مادی‌گرا به کالبد و روح شهر، موجب شکل‌گیری چنین اندیشه‌ها و اقداماتی شده است.

معماری بناهای شهری و ساختمان های مسکونی و اداری تهران به گونه‌ای کپی‌برداری از نمونه و جای دیگری صورت گرفته است؛ جایی که مشخص نیست کجاست؛ این که هر کس هر چه دلش خواسته، انجام داده است!

(بیشتر…)

استفاده از نقوش اسلامی ، ایرانی در طراحی و معماری

هنر و هندسه در معماری یک فرودگاه

ایجاد مکانی لوکس برای مسافران شرکت Rizon  استفاده از هواپیمای جت در فرودگاه لندن بیگین هیل

استفاده از نقوش اسلامی ، ایرانی در طراحی و معماری داخلی و خارجی فرودگاه

دکوراسیون سنتی ، گره چینی ، گره سازی در فرودگاه لندن

دکوراسیون سنتی ، گره چینی ، گره سازی در فرودگاه لندن

دکوراسیون سنتی ، گره چینی ، گره سازی در فرودگاه لندن

دکوراسیون سنتی ، گره چینی ، گره سازی در فرودگاه لندن

دکوراسیون سنتی ، گره چینی ، گره سازی در فرودگاه لندن

دکوراسیون سنتی ، گره چینی ، گره سازی در فرودگاه لندن

دکوراسیون سنتی ، گره چینی ، گره سازی در فرودگاه لندن

 

گوگل سالروز تولد ریاضی دان ایرانی ( ابوالوفا بوزجانی ) را گرامی داشت

گوگل سالروز تولد ریاضی دان ایرانی را گرامی داشت

 

 

تولدت مبارک ابوالوفا بوزجانی

گوگل ۱۰۷۵ امین سالروز تولد ابوالوفا محمّد بوزجانی، ریاضی دان ایرانی را با تغییر لوگوی خود برای مخاطبان در کشورهای خاورمیانه گرامی داشت.

 

آثار این ریاضی دان تاثیر زیادی در علوم ریاضی و نجوم داشته است.

 

او در استان خراسان رضوی امروزی به دنبال آمد و در بغداد درگذشت.

 

گوگل با انتشار مطلبی، می گوید تصویر این ریاضی دان شاید روی دیوار کلاس مدارس نصب نشده باشد، اما امروز به صفحه اصلی گوگل در اینترنت سنجاق شده است.

 

گوگل درپایان این مطلب نوشته: ۱۰۷۵ امین سال تولدت مبارک ابوالوفا بوزجانی.

هنر سنتی ایرانی هنر آسمانی

هنر آسمانی

خبرگزاری فارس: مجموعه‌های معماری ایرانی – اسلامی که در جای جای ایران زمین یادآور دست و ذهن هنرمندان این مرز و بوم است، ما را بیش از پیش شیفتة هنرمندی آنان می‌کند.

اشاره:

آن‌گونه که می‌دانیم، طبع لطیف آدمی زیبایی را دوست دارد و زیبایی نوازنده روح آدمی است. هر اثری که جنبه‌‌ای از هنر داشته باشد، به همان اندازه بر اعماق جان تأثیرگذار است. حال اگر چندین هنر هم‌زمان و در کنار هم و یا تنیده در هم مانند کاشی‌کاری، معرق‌کاری، خوشنویسی، گچ‌بری و … نوازشگر چشم و روح زیباطلب انسان واقع شوند، به مراتب نشاط و انبساط خاطر بیشتری را به وجود می‌آورند. مجموعه‌های معماری ایرانی – اسلامی که در جای جای ایران زمین یادآور دست و ذهن هنرمندان این مرز و بوم است، ما را بیش از پیش شیفتة هنرمندی آنان می‌کند. آنچه در پی می‌آید، گوشه‌ای از این زیبایی‌هاست.

1. گنبد سلطانیه زنجان

بنای عظیم تاریخی گنبد سلطانیه، در دوره ایلخانی و در زمان سلطان محمد خدابنده و در فاصله سال‌های 713-744 هجری قمری (691 664 ه.ش) بنیان نهاده شده است. سلطانیه در زمان سلطان محمد خدابنده، در شمار یکی از مهمترین شهرهای تجاری و آباد ایران به شمار می‌رفت که در آن مساجد و مدارس و بیمارستان‌های معتبر و یک سلسله ابنیه خیریه و اماکن دیگر ساخته شده بود. ارتفاع بنا از سطح زمین نزدیک به 54/51 متر و قطر آن در حدود 44/44 متر است. گنبد بزرگ آن از لحاظ معماری و عظمت ساختمان و هنرهای تزیینی و کاشی‌کاری، بی‌نهایت قابل توجه و مطالعه است.

بدنه اصلی گنبد و تمام ساختمان با آجر محکم ساخته شده که سپس روی گنبد را با روکش کاشی‌های فیروزه‌ای و آبی به شیوه معرّق‌کاری تزیین نموده‌اند. در جهت جنوبی گنبد، آثار ساختمان مسجدی که محراب آن دارای حاشیه گچ‌بری است، دیده می‌شود. با ملاحظه دقیق این بنای عظیم، به نظر می‌رسد که علاوه بر محل آرامگاه اصلی که شامل ساختمان مرکز گنبد است و به نام تربت‌خانه شهرت دارد، بناهای معظم و عالی دیگری در جنب آرامگاه ساخته شده بود. کاشی‌های طلایی رنگ و منقّش و هشت‌گوش تربت‌خانه و ازاره‌های آن، از لحاظ هنر کاشی، فوق‌العاده ممتاز و کم‌نظیر است.

در کتاب جغرافیای تاریخی سلطانیه، تألیف محمدعلی مخلصی، معمار این بنا سیدعلی‌شاه معرفی شده است. تزیینات این بنا مربوط به دو دوره است که به صورت کتیبه، کاشی معرّق، آجر و کاشی، گچ‌بری و خط کوفی اجرا گردیده است. معماران و استادکاران دوره ایلخانی، نقشه چهار ایوانى را براى ایجاد بناهایى چون مدرسه و مسجد به‌ کار بردند.

در این دوره ایوان‌ها مرتفع و کم‌عرض و دیوارهاى بنا باریک‌تر شدند. برج‌هاى مقبره‌اى با پلان مربع‌شکل، مدوّر و یا چندضلعى بود که با گنبدى پوشانده مى‌شد و سقف نوک‌تیزى، آن را از نظر دور نگه مى‌داشت. این سقف مخروطى یا چند وجهى، از الگوى سلجوقى اقتباس شد و به طور وسیعى در شمال بین‌النهرین و آناتولى مورد استفاده قرار مى‌گرفت.

آرامگاه الجایتو در سلطانیه، الگوى برجسته‌اى است از این نوع بناها. این آرامگاه در مرکز مجموعه‌اى از بناها قرار داشت که با دیوارى محصور مى‌شد. این ساختمان از نظر جلوه، شبیه گنبد مسجد جامع ورامین است. گنبد با آجرهاى لعابدار آبى‌رنگ پوشیده شده است. گروهى از آرامگاه‌ها نیز در شهر قم ساخته شدند که تزیینات آنها تحت تأثیر آرامگاه الجایتو بود.

همین‌طور مى‌توان از امامزاده جعفر، مزار بایزید بسطامى و آرامگاه شیخ عبدالصمد اصفهانى در نطنز یاد کرد. معمارى این دوره شاهد تحولاتى ویژه در تزیینات است؛ گچ‌بری، کاشی‌کاری، آجرکارى با مهارت خاص در تزیین بناها به‌ کار رفته است. گچ‌برى این دوره بر دوره‌هاى متقدّم و متأخر برترى داشته است. محراب مسجد جامع اصفهان، مسجد جامع ارومیه و آرامگاه الجایتو، نشانه اوج رونق و شکوفایى هنر گچ‌بری و کاشی‌کارى در دوره ایلخانی است.

2. برج کاشانه بسطام

برج کاشانه بسطام، برج بلند و زیبایی در جنوب بسطام و جنوب خاوری مسجد جامع بسطام در استان سمنان است که براساس کتیبه سردر ورودی، تاریخ بنای برج به سال 744 هجری قمری می‌‌رسد و به سبک آذری ساخته شده است. ارتفاع این برج از درون 44 متر و از بیرون نزدیک به 44 متر است.شکل خارجی آن چند ضلعی منتظم سی ضلعی است. در بالای برج دو حاشیه از آجرهای بزرگ وجود دارد که بر روی آن مطالبی نوشته شده است. در ضلع جنوب غربی این برج روی یک آجر عبارت «بسم الله الرحمن الرحیم» با خط ثلث بسیار زیبایی خوانده می‌شود.

سقف برج به گذشت زمان فروریخته بوده که در دوره‌های بعد به تعمیر آن اقدام شده است. از تاریخ بنای این برج، آگاهی درستی در دست نیست. برخی از شرق‌شناسان از جمله «آندره گدار» بر این گمان است که این بنا از آثار غازان‌خان مغول است و نام اصلی آن غازانه بوده که به مرور زمان و بدون توجه به اصل آن کاشانه نامیده شده است.درب ورودی کاشانه از داخل مسجد جامع و مجاور محراب مسجد می باشد. قبل از ورود به کاشانه، دالان کوچکی هست که سه طرف آن گچ‌بری شده و در اطراف و سردر، آیت‌الکرسی منقوش است. به نظر این برج بسیار کهن است و ساخت آن به پیش از ورود اسلام به این منطقه باز می‌گردد.

فضای داخلی برج ده ضلعی است که بر آن‌ها طاق‌نماهای تزیینی کم‌عمقی کار شده است. در قسمت بالای برج، بر دو حاشیه از آجرهای بزرگ، نوشته‌ای به خط کوفی دیده می‌شود. در زیر برج، سردابه بزرگی وجود دارد که به وسیله روزنه مستطیل وسط برج، بدان داخل می‌شوند. گنبد داخلی بنا به صورت کروی و شامل آجرچینی ظریفی است. این برج دومین برج سفالی ایران از نظر اهمیت بعد از «میل گنبد» است.

3. مسجد جامع‌ ورامین‌

مسجد جامع‌ ورامین‌ از بناهای‌ باشکوه‌ دوره‌ ایلخانان‌ مغول‌ است‌ که‌ بنا بر کتیبه‌های‌ آن‌، بنای‌ اولیه‌ و اصلی‌ آن‌ در زمان‌ حکومت‌ سلطان‌ محمد خدابنده‌ آغاز شد‌ و در زمان‌ حکومت‌ ابوسعید بهادرخان‌ به‌ پایان‌ رسید. مسجد در عهد شاهرخ‌ تیموری‌ بازسازی‌ شده‌ و بر طبق‌ کتیبه‌های‌ موجود، تزیینات‌ گچ‌بری‌ و نیز ساخت‌ محراب‌، شبستان‌ و رواق‌ها در سال‌های‌ 821 ـ 845 هـ. انجام‌ شده‌ است‌.

این‌ مسجد از نمونه‌های‌ کامل‌ مساجد چهار ایوانی‌ است‌ که‌ نه‌ تنها از لحاظ‌ ساختمان‌ عظیم‌ و گنبد عالی‌ آجری‌ دارای‌ مقام‌ و منزلت‌ مهمی‌ است،‌ بلکه‌ به‌ واسطه‌ داشتن‌ تزیینات‌ فراوان‌، کاشی‌کاری‌ معرّق‌ و گچ‌بری‌ و کتیبه‌های‌ تاریخی‌ و انواع‌ خطوط‌، جزو آثار مهم‌ هنری‌ ایران‌ به‌ شمار می‌رود و می‌شود گفت‌ که‌ از لحاظ‌ تزیینات‌ و اشکال‌ هندسی‌ و ریزه‌‌کاری‌ و ظرافت‌ نقش‌، کم‌نظیر است‌.

سردر ورودی‌ بلند و باشکوه‌ مسجد در ضلع‌ شمالی‌، با طاق‌‌نماهای‌ دو طرف‌ آن‌ که‌ از ویژگی‌های‌ معماری‌ دوره‌ ایلخانی‌ است‌، دیده‌ می‌شود. دارای‌ تزیینات‌ بسیار زیبای‌ کاشی‌کاری‌ و مقرنس‌کاری‌ است‌. گنبد مسجد که‌ مهمترین‌ بخش‌ این‌ بناست‌، بر فراز اتاقی‌ مربع‌ شکل‌ به‌ کمک‌ فیل‌پوش‌ها به‌ هشت‌ قسمت‌ و در بالا به‌ شانزده‌ قسمت‌ تقسیم‌ شده‌ و داخل‌ آن‌ را با آجر و گچ‌ تزیین‌ کرده‌اند.

در ضلع‌ شمالی‌ و شرقی‌، ایوانی‌ کوچکتر وجود دارد که‌ طرفین‌ آنها چهار رواق‌ طاق‌دار دیده‌ می‌شود. ایوان‌ شرقی‌ دارای‌ تزیینات‌ گچ‌بری‌ بسیار زیبایی‌ است‌. ایوان‌ ضلع‌ غربی‌ که‌ به‌ قرینه‌ ایوان‌ شرقی‌ بوده‌، متأسفانه‌ از بین‌ رفته‌ است‌. آیات‌ قرآنی‌ و اسامی‌ بزرگان‌ دین‌ در بخش‌های‌ گوناگون‌ مسجد مانند رواق‌ها به‌ صورت‌ کتیبه‌های‌ گچی‌ و آجری،‌ از تزیینات‌ برجسته‌ این‌ مسجد به‌ شمار می‌رود.

در ایوان‌ جنوبی،‌ کتیبه‌ای‌ به‌ خط‌ ثلث‌ وجود دارد که‌ در آن‌ سوره‌ جمعه‌ آمده‌ است‌. ضلع‌ جنوبی‌ ایوان‌ با درگاهی‌ به‌ گنبدخانه‌ راه‌ می‌یابد. در اطراف‌ این‌ ورودی‌، در درون‌ کادرهای‌ مستطیل‌ شکل‌، چهار کتیبه‌ که‌ مربوط‌ به‌ تعمیر مسجد در زمان‌ شاهرخ‌ تیموری‌ است‌، به‌ خط‌ ثلث‌ (احتمالاً با تاریخ‌ 821 یا 851 هـ.ق‌.) دیده‌ می‌شود که‌ بیشترین‌ قسمت‌ آن‌ از بین‌ رفته‌ است‌.

بر سطح‌ عرقچین‌ گنبد، در داخل‌ کادرهای‌ مربع‌ شکل‌، کلمات‌ «الله‌»، «محمد» و «علی‌» آمده‌ است‌. در ضلع‌ جنوبی‌ گنبدخانه‌، محرابی‌ وجود دارد که‌ 6 متر ارتفاع‌ داشته‌ که‌ 3 متر تحتانی‌ محراب‌ از بین‌ رفته‌ است‌. این‌ محراب‌ دارای‌ کتیبه‌هایی‌ به‌ خط‌ ثلث‌ و کوفی‌ و نقوش‌ تزیینی‌ گیاهی‌ و اسلیمی‌ است که‌ شامل‌ آیه‌های‌ قرآنی‌ و جمله‌های‌ مذهبی‌ می‌باشد‌.

4. مسجد جامع یزد

مسجد جامع قدیم در قرن ششم هجری قمری و به دستور گرشاسب از نوادگان “علاء‌الدوله کالنجار” ساخته شد و بنای اصلی مسجد کنونی، از آثار سید رکن‌الدین محمد قاضی است و معمار گنبد، استاد سعد کدوک یزدی است. بنای گنبدخانه متعلق به دوره ایلخانی و سردر رفیع مسجد را متعلق به زمان شاهرخ و دوره تیموری دانسته‌اند.

مسجد جامع کبیر یزد، یکی از شاهکارهای معماری و تاریخی جهان است و به جرئت می‌توان گفت دارای یکی از بلندترین مناره‌های جهان است. معماری این مسجد بسیار بزرگ، به قدری منحصر به فرد و بی‌بدیل است که هر سال گردشگران بسیار زیادی از نقاط مختلف دنیا به قصد بازدید از شاهکار هنر معماری به این شهر سفر می‌کنند. در بسیاری از کشورها، مسجد جامع یزد به عنوان نمادی از این استان و حتی نمادی از کشور ایران مطرح است و این بنا در شمار نخستین بناهای عظیم و پرقدمت کشور به شمار می‌رود.

اصیل‌ترین بخش‌های هنر این معماری بی‌نظیر ایرانی؛ در گچ‌کاری‌، شبستان، صحن، گنبد، کاشی‌کاری و مناره‌های برافراشته این مسجد جلوه‌گر است. زیباترین بخش این بنا، مجموعه ایوان و گنبدخانه و فضای پیرامون آن است. نمای ایوان بلند با مجموعه‌ای از زیباترین تزیینات کاشی معرّق و نقوش اسلیمی و گیاهی همچنین گره چینی، پوشانده شده است. این تزیینات با آجرهای ضربی و نقوش معقلی و کتیبه‌های کاشی معرّق و کوفی بنایی، مجموعه‌ای بدیع و خیره‌کننده آفریده که تحسین هر بیننده‌ای را برمی‌انگیزد.

محراب اصلی یا محراب واقع در گنبدخانه،‌ مزیّن به انواع کاشی معرّق و کتیبه و آجر ضربی است و بر دو کاشی ستاره‌ای‌شکل منصوب در آن، نام استادکار و تاریخ ساخت محراب نقش بسته است. گنبد زیبای مسجد از نوع دو پوسته پیوسته بوده و بر آن، نقش گل صابونکی معقلی با ظرافت اجرا شده است و بر ساقه آن عبارت «الملک لِلّه» به خط کوفی تکرار شده است.

دو مناره مسجد که ارتفاع تقریبی آن به بیش از 54 متر می‌رسد، دارای قطری حدود 6 متر است که در دوره صفوی به بنا افزوده شده؛ اما در سال 1313 هجری شمسی فروریخت و دوباره تجدید بنا شد. بلندی این مناره‌ها و کاشی‌کاری‌هایی که حتی تا بالای مناره‌ها انجام شده، تعجب همگان را برمی‌انگیزد؛ زیرا این مناره‌ها هرچه به سمت بالا رفته، باریک‌تر شده و تنها یکی از آنها نیز دارای پلکان است.

5. مسجد جامع اصفهان

قدیمی‌ترین بنای تاریخی اصفهان را باید مسجد جمعه یا مسجد جامع اصفهان تلقی کرد. سیمای فعلی مسجد عمدتاً مربوط به اقدامات دوره سلجوقی است، اما تعمیرات و الحاقات آن به دوران‌های بعد به خصوص عصر صفویان مربوط می‌شود، اما در کاوش‌های باستان‌شناسی، مراحل قبل از سلجوقی هم به دست آمده که به دوران آل‌بویه و قرن سوم هجری باز می‌گردد.

مسجد دارای ورودی های متعدد است که هر یک فضای مسجد را به بخش‌هایی از بافت پیرامون آن مربوط می‌کند. این ورودی‌ها همه در یک زمان ساخته نشده‌اند. گذرها و معابری که در گرداگرد مسجد وجود دارند، بیانگر ارتباط گسترده‌ای است که مسجد با بافت قدیم شهر دارد. مسجد جامع اصفهان با نقشه چهار ایوانی بنا شده و از آنجا که ابداعات هنری و معماری 15 قرن دوران اسلامی را در خود گرد آورده است، یکی از بهترین آثاری به شمار می‌رود که در دنیای امروز شهرت دارد.

چهار ایوان اطراف میدان، مشخص‌کننده شیوه مسجدسازی ایرانیان است که پس از احداث آن، در سایر مساجد نیز رواج یافته است. شبستان مسجد بر ستون‌های مدوّر استوار است که با گچ‌بری‌های بسیار زیبا تزئین شده است. این قسمت مربوط به عصر دیلمیان است. گنبد و چهل ستون‌های اطراف آن که در ایوان جنوبی مسجد واقع شده، در فاصله سال‌های 465 تا 485 هجری قمری بنا شده است. این گنبد در زمان سلطنت ملکشاه سلجوقی و وزارت خواجه نظام‌الملک ساخته شده و از نمونه‌های نادر ساختمان‌های عصر سلجوقی است. ایوانی که در جلوی این گنبد آجری واقع شده، در اوائل قرن ششم هجری بنا گردیده و سقف آن از مقرنس‌های درشت ترکیب شده است.

گنبدی که در بخش شمالی حیاط مسجد واقع شده و قرینه گنبد خواجه نظام‌الملک است، در سال 481 بنا گردیده است. در این قسمت کتیبه‌هایی از دوران‌های مختلف از جمله صفویان به چشم می‌خورد. در شمال ایوان، شبستان کوچکی قرار دارد که زیباترین محراب گچ‌بری مسجد را در بر دارد. این شبستان که به مسجد الجایتو نیز معروف است، دارای محرابی است که به مثابه گوهری تابناک از هنر ایرانی در جهان از شهرتی عظیم برخوردار است.

شبستان جنوب شرقی مسجد که احتمالاً کتابخانه عظیم و مشهور خواجه نظام‌الملک را در بر داشته، در بمباران شهر اصفهان تخریب گردیده که مجدداً به شیوه اول بازسازی شده است. به طور کلی به همان اندازه که میدان نقش جهان و عمارت‌های تاریخی اطراف آن یادآورد معماری و هنر دوران صفوی است، مسجد جمعه و محلات پیرامون آن افسانه زندگی در عهد سلجوقیان و روزگار پیش از آن را بیان می‌دارد.

6. مسجد جامع کرمان

مسجد جامع کرمان یا مسجد جامع مظفری در کنار میدان مشتاق و محصور به بازار مظفری و بازار قدمگاه قرار گرفته است. از جمله مساجد چهار ایوانی است که دارای سردر رفیع، صحن، ایوان و شبستان است. براساس کتیبه سردر اصلی، روز چهارشنبه هفتم شوال سال 705 هجری قمری، به دستور امیر مبارزالدین محمد مظفر؛ سرسلسله آل‌مظفر و استاد حاج محمد یزدی آغاز گردید و در اواخر سال 755 هجری به پایان رسیده است، ولی در دوره‌های بعد، الحاقات و تعمیراتی در مسجد صورت گرفته است؛

از جمله مرمت کاشی‌کاری ایوان بزرگ در زمان وکیل‌الملک و کاشی‌کاری ستون‌ها و لچکی‌های داخل مسجد و احداث شبستان شمالی در دوره اخیر را می‌توان نام برد. ارزشمندترین قسمت بنا، کاشی‌کاری معرّق محراب و سردر شرقی مسجد می‌باشد. مسجد دارای ایوان، شبستان، مناره و صحنی بسیار زیبا و باشکوه است. سردر بزرگ و بلند با کاشی‌کاری جالب آن، شباهت زیادی با مسجد جامع یزد دارد.

در طرف دری که از خیابان مظفری وارد مسجد می‌شوند، سنگی بسیار عالی و شفاف به دیوار نصب است که به سنگ آینه شهرت دارد. این مسجد از یک صحن به ابعاد 84 ×47 × 56/66 متر و چهار ایوان تشکیل شده که امروز صحن آن وسیع‌تر شده است. در ایوان ضلع غربی، محراب بسیار عالی و زیبایی وجود دارد که حاشیه بالای آن از سنگ مرمر سبز با خطوط بسیار شیوا و دلنشین منقوش و حجاری شده است. ساختمان مسجد بر طبق اصول قرینه‌سازی، دو ایوان بزرگ تابستانی و زمستانی دارد. در این مسجد انواع کاشی‌های معرّق، هفت رنگ ساده و چندرنگ کار شده است.

7. مسجد امیر چخماق یزد

مسجد امیر چخماق که در تاریخ‏های یزد به نام مسجد جامع نو نیز خوانده شده است، در دوره صفویه به همت امیر جلال‌الدین چخماق شامی، حاکم یزد و از امراء و سرداران و مقرّب درگاه شاهرخ احداث شده است. این مسجد در سال 841 هـ.ق به پایان رسید. از حیث زیبایی، وسعت، اهمیت و اعتبار؛ بعد از مسجد جامع شهر قرار دارد.

در توصیف این مسجد باید گفت که در کریاس (ساختمان جلوی درب ورودی) مسجد که به میدان امیر چخماق باز می‏شود، سنگی نصب گردیده که بر آن متن وقفنامه‏ای به خط نسخ تقریر شده است. در طرف راهروی شمالی که از درب کریاس به صحن وارد می‏شود، شبکه‏هایی ظریف از کاشی‏های معرّق در پنجره‏ها نصب شده‏اند. قسمتی از سردر صفحه ایوان، کاشی‌کاری معرّق شده است و جرزهای آن آجری‌رنگ می‏باشد. دور خارجی گنبد و بر کمربند آن کتیبه‌‌هایی به خط کوفی بنایی تکرار شده است.

محراب صحن اصلی، از کاشی معرّق است با ساختمانی مقرنس‌کاری که در وسط آن سنگ مرمر بسیار خوش‌تراشی به اندازه 15/1 × 38/3 متر نصب شده است. در وسط مقرنس‌کاری یک گل مربع به اندازه 54 × 95 سانتیمتر و در دست چپ ایوان، یک سنگ مرمر به اندازه 28 × 30 سانتیمتر نصب شده است. سردر شرقی مسجد دارای کتیبه‏ای از کاشی معرّق به خط ثلث محمد الحکیم است. گنبد مسجد خمیده و ترک‌دار است و با کاشی سبز رنگ کاشی شده و پیرامون آن نیز کتیبه‏ای به خط کوفی قرار دارد.

8. مسجد کبود تبریز

مسجد جهان‌شاه یا مسجد کبود (گوی مسجید) از آثار ابوالمظفر جهان‌شاه بن قرایوسف از سلسله ترکمانان قراقویونلو است که بنا به کتیبه سردر آن در870 هجری به همت و نظارت جان‌بیگم خاتون، زن جهان‌شاه بن قرایوسف قراقویونلو پایان یافته است.نمای روبروی مسجد با سردر کاشیکاری شده، شکوه و جلال ویژه‌ای دارد.

مصالح بنا آجری است و سنگ‌‌های ساختمانی نادری در آن به کار رفته است. از بقایای مسجد معلوم می‌شود که آجرها با گچ بندکشی شده است. صحن مربع شکل، حوضی برای وضو، شبستان‌‌های اطراف برای درس و همچنین پناهگاه مستمندان، مسجد را تشکیل می‌دادند. در قسمت جلوی صحن و رو به قبله، بنای اصلی مسجد به پا شده که محوطه‌ای محصور، پوشیده و مربع شکل است. بالای این بنا گنبدی قرار داشت که از آجر ساخته شده بود، اما هم اکنون ریخته است.

ویژگی جالب این گنبد، ساخت آن بر روی چهارپایه مربعی است که این مربع خود به خود به تقارن و تجانس در درون مسجد می‌انجامد. سردر اصلی این مسجد که با کاشی‌کاری‌های معرّق تزیین شده‌است، کتیبه‌ای دارد به خط رقاع که به سال 674 قمری نصب شده‌است. این کتیبه و دیگر کتیبه‌های سردر مسجد، به خط نعمت‌الله البوّاب؛ خوشنویس مشهور سده نهم است.

این مسجد گلدسته ندارد. زلزله سال 1192 هجری قمری، آسیب فراوان به مسجد زد و در اثر آن گنبدهای مسجد فرو ریخت. تعمیرات و دوباره‌سازی مسجد به منظور حفاظت و بازسازی بخش‌های باقیمانده، شامل طاق‌ها و پایه‌ها از سال 1316 آغاز شد و سال 1355 کارهای ساختمانی آن به اتمام رسید. کاتب چلبی در تاریخ جهان‌نما می‌‌نویسد: «درگاه مسجد جهان‌شاه، بلندتر از طاق کسری است. بنایی عالی است که هر کس داخل شود، دلش اجازه بیرون شدن را نمی‌‌دهد.»

مادام دیولافوا؛ جهانگرد فرانسوی، انگیزه ایجاد این مسجد را به خاطر علاقه جهان‌شاه قراقویونلو به مذهب شیعه یاد کرده و می‌نویسد: «این شخص دوستدار خاندان نبوت و عصمت و طهارت بوده است. در تمام کاشی‌‌کاری‌‌های بی‌نظیرش، عبارت «علی ولی الله» و اسامی مقدّس حسنین سلام‌الله علیها به اشکال مختلف، زینت‌بخش دیوارها بوده است. گنبد فیروزه‌گون بزرگ و بسیار معروف مسجد کبود، در بالای این قسمت قرار داشت. این گنبد بود که مسجد را به فیروزه اسلام مشهور ساخته بود.»

9. مدرسه گنجعلی‌خان کرمان

مجموعه گنجعلی‌خان کرمان، مجموعه عام‌المنفعه‌ای است که هم‌زمان با شکوفایی اقتصاد عصر صفوی، در سال‌های 1007 تا 1029 هجری قمری، به سعی گنجعلی‌خان حاکم وقت کرمان ساخته شد و به همت پسرش علی‌مردان‌خان تکمیل گردیده است. این مجموعه هنوز هم مرکزیت خود را در هسته شهر حفظ کرده و از شاهکارهای معماری و مجموعه‌ای عالی از آثار باشکوه دوره صفویه محســــوب می‌شود.

این مدرسه در غرب میدان گنجعلی‌خان کرمان قرار گرفته و اکنون به کاروانسرا مشهور است. تاریخ بنای آن طبق کتیبه کاشی معرّق به خط علیرضا عباسی، متعلق به سال 1447 هجری است و معمار آن محمد سلطانی یزدی بوده است.این مدرسه با ایوان‌ها و حجره‌هایی در دو طبقه، مورد استفاده طلاب بوده است. کاشی‌کاری نمای داخلی مدرسه که کاشی معقلی و معرّق است، نمونه‌های زیبایی از کاشی‌های دوره صفوی به شمار می‌رود. کاشی معقلی به نوعی کاشی مزیّن به خطوط کوفی بنایی گفته می‌‌شود که برای تزیین سطوح مختلف در معماری سنتی استفاده می‌شود.

این مجموعه شامل میدانی است که مرکز تجمع مردم، برگزاری مراسم جشن و عزا، ابلاغ اعلانات حکومتی، معرکه‌گیری مرشدان و شعبده‌بازان بوده است. این محوطه به ابعاد 50 × 100 متر و به مساحت 500 متر مربع می‌باشد که سه طرف آن بازارهای زیبای مسقف قرار دارد و در طرف دیگر آن حجره‌های تجاری واقع شده‌اند. ضرابخانه در شمال، حمام در جنوب، کاروانسرا یا مدرسه و مسجد در شرق، آب‌انبار در غرب و دو چهارسوق زیبا در شمال غرب و جنوب غرب میدان قرار گرفته‌اند.

دروازه شرقی میدان گنجعلی‌خان به بازار بــزرگ گشوده می‌شود و روبروی آن حمام گنجعلی‌خان که به حمام خان معروف است، قرار دارد. این حمام که تا نیم قرن پیش دایر بوده، یکی از زیباترین و قدیمی‌ترین حمام‌های ایران است که در اوایل قرن یازدهم هجری قمری ساخته شده و اکنون با نام موزه مردم‌شناسی، پرجاذبه‌ترین نقطه توریستی شهر کرمان محسوب می‌شود. این بنا روزگاری مدرسه‌ای پررونق بود که بعدها به کاروانسرا تبدیل گردید. حجره‌های متعدد آن در دو طبقه و با شیوه معماری زیبایی طراحی شده‌‌اند.

10. مسجد شیخ لطف‌اله اصفهان

در ضلع شرقی میدان نقش جهان و روبروی کاخ عالی‌قاپو، مسجدی واقع شده که در دوران صفویه آن را مسجد صدر و فتح‌الله نیز می‌نامیدند. طرح این مسجد در زمانی که نقشه چهارباغ و باغ هزارجریب به مرحله اجرا درآمد، ریخته شد و در دورانی که معماری صفویه به شکوفایی رسیده بود، توسط استاد محمدرضا اصفهانی مورد بهره‌برداری قرار گرفت. آنچه مسجد شیخ لطف‌الله را در شمار نمونه‌های بارز هنر ایرانی- اسلامی قرار می‌دهد، اندازه کوچک و هماهنگی آن با بناهای اطراف میدان است. سردر زیبا و پرکار مسجد در سال 1414 به پایان رسید، اما بقیه مسجد و تزیینات کاشی‌کاری آن تا سال 1446 هجری به طول انجامید.

کتیبه سردر که به خط ثلث بسیار زیبا با کاشی سفید معرّق بر زمینه لاجوردی نوشته شده، امضای علیرضا عباسی خوشنویس برجسته عصر صفوی را نشان می‌دهد. این نکته را استثنایی بودن مسجد یعنی نداشتن صحن و مناره که در تمامی مساجد اسلامی جزء لاینفک بنا است، تأیید می‌کند. وجود نداشتن صحن و مناره در مسجد شیخ لطف‌الله، باعث شده تا رواقی پوشیده از کاشی‌کاری زیبا و استادانه و پرکار، فضای مسجد را به گنبد مربوط کند.

محراب بی‌بدیل مسجد شیخ لطف‌الله که تاریخ 1446 و امضای محمدرضا بن استاد حسین بنا اصفهانی را بر خود دارد، از شاهکارهای معماری و هنر اسلامی ـ ایرانی است. کتیبه خارجی گنبد به خط ثلث با کاشی سفید معرّق بر زمینه لاجوردی حاوی سوره‌های قرآن‌کریم است. وجود کتیبه‌های نفیس و طره‌های سردر که در درون گلدان مرمرین جای می‌گیرند، آن‌چنان زیبایی جاودانه در ذهن بیننده بیدار می‌کنند که یقین می‌کند معماری این اثر الهامی بوده است؛ زیرا دارای حالت ویژه و منحصر به فرد نیایش انسان با خداوند است.مسجد را شاه عباس اول به احترام و افتخار شیخ لطف‌الله جبل‌عاملی، روحانی شیعه آن روزگار که از لبنان به ایران آمده بود، ساخته است. مدرسه‌ای نیز در کنار مسجد برای تدریس این دانشمند برجسته ساخته شد که امروز اثری از آن نیست.

11. مسجد وکیل شیراز

یکی از بناهای معروف کریم‌خان زند، مسجدی است که به مناسبت لقب او، وکیل خوانده شده است. این مسجد از لحاظ ساختمانی همانند دیگر عمارات کریم‌خانی، از مستحکم‌‌ترین و در عین حال هنرمندانه‌‌ترین آثار تاریخی شیراز به شمار می‌رود که از جهت نماسازی وکاشی‌کاری آن، از دیدنی‌ترین مساجد ایران است.

تاریخ بنای این مسجد 1167 هجری بوده است. عرض طویل صحن مسجد نیز از دیدنی‌های این بنای عظیم است که بر دیگر جلوه‌های این بنا افزوده است. یکی از شاهکارهای هنری مسجد وکیل، حجّاری چهل و هشت ستون آن است که سقف شبستان وسیع مسجد را نگه داشته است. حجاری این ستون‌‌های یکپارچه به قدری استادانه صورت گرفته که سر سوزنی با هم اختلاف ندارند. این مسجد در زمینی به وسعت قریب یازده هزار متر مربع بنا شده است. ابعاد مسجد از بیرون 144متر طول و64 متر عرض است که بر آن، مساحت حیاط و شبستان زمستانی را که خارج از محدوده مسجد است، باید اضافه کرد.

ساختمان سه طاق مجلل و باشکوه آن ـ طاق سردر ورودی، طاق مروارید و طاق ورودی به شبستان بزرگ ـ از شاهکارهای معماری است. خطوط کتیبه‌ها که به خط ثلث و نسخ و نستعلیق نوشته شده، در نوع خود شاهکار است؛ به ویژه خطوط ثلث کتیبه‌های طاق‌های بزرگ و محراب آن که با قلم درشت نوشته شده است.

کاشی‌های پیشانی طاق‌ها و جرزها، به ویژه کاشی‌‌های هفت رنگ سه طاق بزرگ که با رنگ‌‌های زنده و جالب ساخته شده و روی آنها گل و بته و خطوط اسلیمی و ترنج‌‌های زیبا، روی زمینه‌های گوناگون نقش شده و طرح لچکی‌‌های بالای طاق‌نماها که به چندین قسم و طرح ترسیم شده، هر کدام شاهکار هنر نقاشی و کاشی‌کاری و مقرنس‌‌کاری است.

از دالان با گذر از دو راهروی پهن پس از گردش 94 درجه وارد حیاط بزرگ مسجد می‌شویم. حیاط مسجد به وسیله سنگ‌‌های بزرگ مفروش شده است. حوض بزرگ و مستطیلی شکل در وسط آن از سنگ ساخته شده که دارای 44 متر طول و 5 متر عرض است. سمت رو به قبله که در پشت دالان واقع است و در وسط، طاق بسیار مجلل و مرتفعی بنا شده که آن را طاق مروارید می‌گویند. دهنه این طاق 14متر و با جرزهای دو طرف آن، 44 متر و عمق آن 4 متر و ارتفاع آن نزدیک44 متر می‌باشد. ازاره‌های داخل طاق با سنگ‌‌های مرمرعالی و ازاره جرزها، با سنگ‌های گندمک پوشیده و روی آنها، خطوط اسلیمی وگل و برگ با طرز زیبایی حجاری شده است.

این طاق که از لحاظ معماری و کاشی‌کاری و نقوش و خطوط وحجاری بی‌نظیر است، در واقع همان‌گونه که معروف شده، مروارید غلطانی است که بر تارک این مسجد می‌درخشد. شبستان بزرگ نیز در پشت طاق جنوبی قرار دارد که در طول داخل شبستان13 دهنه و در عرض آن 5 دهنه طاق‌‌نما است. سقف دهنه میانی که از در ورودی شبستان تا محراب ادامه دارد، با کاشی‌های تک رنگ براق آراسته شده و در وسط این کاشی‌ها جمله «یا علی» به خط کوفی نوشته شده است.

12. مسجد جامع عتیق شیراز

مسجد جامع عتیق یا مسجد آدینه، از کهن‌ترین مساجد قدیمی شیراز است که در مشرق شاهچراغ قرار دارد. این مسجد دو ایوانی، در سال 461 ه.ق. به دستور عمرولیث صفاری ساخته شد. ساختمان مسجد که اولین هسته تاریخی شهر شیراز است، مشتمل بر بنایی مرتفع است که دارای چندین حجره و شبستان است و برخی قسمت‌های آن دو طبقه می‌باشد و همچنین دارای شش درب ورودی و خروجی است. سردر شمالی مسجد با کاشی مقرنس‌‌کاری شده است و بر روی چهار کتیبه نام دوازده امام بر روی کاشی نگاشته شده و در جرزهای دو طرف این سردر نصب شده است.

در وسط ضلع شمالی مسجد، طاق‌نمای مرتفعی قرار گرفته است که در دو طرف بام آن دو گلدسته وجود دارد و سقف آن با آجر، مقرنس‌کاری شده است. در حاشیه بالای داخلی این طاق نیز سوره انسان با خط نسخ بر روی کاشی نگاشته شده است. در درون طاق‌نما، کتیبه‌ای قدیمی با خط ثلث نگاشته شده است که بخشی از آن باقی مانده است. بر فراز در ورودی شبستان ضلع جنوبی، کتیبه‌ای دیگر با خط ثلث پیچیده بر روی کاشی نگاشته شده است که بخشی از آن تخریب شده است. این کتیبه در زمان شاه تهماسب اول صفوی نگاشته شده و در پایان آن تاریخ 973 ه. ق. تاریخ مرمت مسجد، ذکر شده است.

در دو طرف شبستان، دو طبقه وجود دارد که سقف آن از آجر است و در انتهای آن نیز، محرابی کاشی‌کاری شده قرار دارد که بر فراز آن به خط کوفی سوره توحید و نام پنج تن نگاشته شده و در زیر آن دو آیه قرآنی به خط نسخ نوشته شده است. ضلع غربی دارای دو در است که سردر یکی از آنها، یزدی‌بندی است و مقرنس‌کاری و کاشی‌کاری و معرّق کاری شده است. این در یکی از درهای مهم مسجد است که بر فراز آن کتیبه‌ای است که آیات قرآنی بر روی آن با قلم درشت و به خط ثلث عالی بر روی کاشی نگاشته شده است.

صحن مسجد با مساحت 1674 مترمربع با سنگ‌های مرمر مفروش بوده و در دالان‌های ورودی مسجد چندین سنگاب وجود داشته که همیشه پر آب بوده است. در اطراف یکی از این سنگاب‌ها نقش و نگارهایی وجود دارد که گرداگرد آن آیات قرآنی نگاشته شده است.در وسط صحن مسجد، بنایی مکعب شکل از گچ و سنگ ساخته شده است که نزدیک به یک متر از سطح زمین بلندتر است و گرداگرد آن را ایوانی به عرض دو متر فراگرفته است. این بنا که در سال 754 ه.ق به دستور شاه شیخ ابواسحاق حاکم فارس ساخته شده، دارالمصحف یا خداخانه خوانده می‌شود و این بدان جهت است که در این مکان علاوه بر قرآن‌هایی تاریخی به خط امیرالمؤمنین علی (ع)، قرآن‌‌هایی منسوب به امام حسن و امام صادق (ع) و چند تن از صحابه پیامبر و تابعین او نگاهداری می‌شده است.

13. مسجد گوهرشاد مشهد

گوهرشاد، یادگار یک معماری باستانی است از عهد تیموری در جنوب حرم رضوی که بنا به دستور گوهرشاد، همسر شاهرخ تیموری و توسط قوام‌الدین بن طیان در سال 641 هجری قمری ساخته شده است.کاشی‌کاری مسجد با طاق های گنبدی شکل و مناره‌های آن، جلوه خاصی به بنا داده، به طوری که آن را به نمونه کاملی از هنر ایرانی در قلب حرم تبدیل کرده است.

ایوان مقصوره، ایوان جنوبی مسجد است که با 544 مترمربع مساحت، شکوه خاصی آفریده است. منبر صاحب‌الزمان (ع) در کنار محراب ایوان مقصوره، به لحاظ قدمت حایز اهمیت است. این منبر به دست استاد محمد نجار خراسانی منبت‌کار معروف عصر فتحعلی‌شاه ساخته شده است. به کارگیری چوب گردو با شیوه منبت‌‌کاری و بدون به کار رفتن میخ، این اثر را بسیار ارزشمند و هنری کرده است.

کاشی‌های معرّق نفیس، همه اضلاع مسجد را پوشانده و تمام دیوارها به اسماء‌الله، آیات قرآن و احادیث تزیین شده است. کتیبه ممتاز و تاریخی بایسنقر ـ فرزند گوهرشاد ـ با زیباترین شکل بر پیشانی ایوان مقصوره خودنمایی می‌کند. تاریخ بنای مسجد بر کاشی های معرّق این کتیبه به چشم می‌خورد.گنبد رفیع مسجد بر فراز ایوان مقصوره، بر عظمت این بنا افزوده است. سطح خارجی این گنبد با آجر لعابدار و کتیبه‌ای به خط کوفی تزیین شده است و در دو طرف ایوان مناره‌هایی به ارتفاع 43 متر از کف مسجد ساخته شده و دارای کتیبه‌های فراوان است. دو ایوان شرقی و غربی مسجد، آن را به رواق امام خمینی و بست شیخ بهایی مرتبط می‌کند.

گوهرشاد دارای صحنی به وسعت 4644 مترمربع است. بنای مسجد شامل 6 ایوان بزرگ و هفت شبستان است. گنبدخانه پشت ایوان مقصوره با شبستان‌های یک طبقه، بخش‌های مختلف را به هم مرتبط می‌کند. ایوان جنوبی، ایوان مقصوره نام دارد و ایوان شمالی معروف به ایوان دارالسیاده است. ایوان شرقی، ایوان اعتکاف است و ایوان غربی، ایوان شیخ بهاء‌الدین نامگذاری شده است.

14. مسجد جامع نطنز

این مجموعه شامل مسجدی است که ساختمان بخش‌های مختلف آن میان سال‌های 744 و 749 هجری به پایان رسیده است، به اضافه مقبره شیخ عبدالصمد اصفهانی و یک مناره رفیع که به تاریخ 745 هجری توسط استاد حسین خراسانی ساخته شده است؛ اما در فهرست ویلبر، معمار مقبره شیخ عبدالصمد ابراهیم بن اسماعیل بنا اصفهانی و معماران ایوان شمالی مسجد جامع نطنز، محمدرضا امامی و حیدر و تاریخ ساخت آن 747 هجری قمری قید شده است.

مسجد در اصل شامل یک شبستان هشت‌گوشه است که نمازخان‌ه‌ای است گنبدی. این شبستان به صحنی چهار ایوانه باز می‌شود که ایوان‌‌های آن توسط سرسراها و رواق‌‌های مختلف به هم متصل شده‌‌اند. صحن از سوی شمال، مشرق و جنوب به کوچه باریکی محدود می‌شود. این کوچه هنگامی که به جلوی مدخل اصلی صحن یعنی مناره و سردر مقبره می‌رسد، وسیع می‌شود و به صورت میدانی درمی‌‌آید.

در این بنا سه محل ورود وجود دارد. یکی در جنوب و دو درِ دیگر در شمال. درهای شمالی هم‌سطح با صحن هستند، ولی درِ جنوبی توسط یک راهرو وسیع و 14 پله بلند به صحن راه دارد. بنابراین ارتفاع این 14 پله نشانگر اختلاف سطحی است که میان کف صحن و کف کوچه جلوی مدخل جنوبی وجود دارد.مسجد جامع دارای امتیازات خاصی از نظر معماری و کاشی‌کاری است که به لحاظ قدمت متعلق به قرن ششم ه.ق است و کتیبه‌‌ای بر در آن مورخ به سال 744 هجری می‌باشد. ساختمان ایوان شمالی و طاق مرتفع و تزیینات گچ‌بری داخل ایوان چشم‌گیر است. این مسجد دارای درهای قدیمی است. در روی دو در آن تاریخ سال 645 و 974 و1414 ه.ق حک شده است. همچنین سه لوح سنگی در ایوان مسجد نصب شده که همگی دالّ بر تعمیرات و فهرست موقوفات این مسجد می‌باشد.

مقبره شیخ عبدالصمد اصفهانی بنای گنبددار هرمی شکلی است که از نظر ساختمان و معماری و دارا بودن تزیینات گچ‌بری و محراب کاشی و ضریح چوبی، شهرت خاصی دارد. این محراب مورخ به سال 747 ه.ق است. کتیبه کاشی سردر خانقاه به خط ثلث نیز مورخ به سال 745 ه.ق است، اما لوح سنگ مرمر سردر دارای تاریخ 941 هجری قمری است. مناره مقبره نیز دارای کاشی‌کاری زیبا و کتیبه‌ است.

15. باغ فین کاشان

بنای اولیه باغ فین کاشان به قبل از اسلام برمی‌گردد و با تمدن هفت هزار ساله شهر قدیمی سیلک، پیوندی دیرینه دارد و از آب چشمه سلیمانیه مشروب می‌شود که منسوب به حضرت سلیمان نبی است و به سال 996 هجری تکمیل گردیده است.باغ فین کاشان نمونه ستودنی باغ‌های اصیل ایرانی ـ اسلامی است که تمام مشخصات و جنبه‌های مختلف باغ‌های ایرانی در آن جمع شده است.

قرینه‌سازی محور باغ، خیابان‌ها و نهرهای متعدد با کفپوش‌های آبی رنگ و فواره‌های تعبیه شده که صدای آب را در فضای باغ و ایوان‌ها می‌پراکند، به این باغ جلوه خاصی داده است. این باغ نمونه‌ای از مراکز عهد صفوی است که در دوره زندیه و قاجاریه بناهایی به آن افزوده شده است. طراحی نهرها و نحوه گردش آب در خیابان‌های باغ و فواره‌های فیروزه‌ای رنگ، منسوب به غیاث‌الدین جمشید کاشانی، ریاضی‌دان قرن نهم هجری است.

باغ‌شاه فین به واسطه وجود چشمه سلیمانی، کثرت درختان نهرها و حوض‌های فراوان و عمارات باشکوه در شمار زیباترین باغات قدیمی ایران محسوب می‌شود. یعقوب لیث صفاری در سال465 هجری قمری در باغ فین اردو زده است و شاه اسماعیل صفوی به سال 949 هجری در این باغ مراسم تاج‌گذاری خود را جشن گرفت. رضا عباسی؛ نقاش مشهور عهد صفوی، هنر خوشنویسی خود را نخستین بار بر در و دیوار این باغ آزمود.

میرزا تقی‌خان امیرکبیر در بازگشت از سفر اصفهان، چند روزی در این باغ اقامت کرد. امیر هرگز تصور نمی‌کرد که زندگانی‌اش در همین جا، درست در ضلع چپ محوطه باغ در حمام عهد صفوی به پایان خواهد رسید. هنوز هم مردم ایران این باغ را به آن حادثه ناگوار بیشتر پیوند می‌دهند تا به این همه زیبایی و شوکت ماندگار.

شترگلوی شاه عباسی که از آثار دوره صفوی است، به صورت بنای دو طبقه‌ای در وسط باغ واقع شده است و در وسط آن حوض کاشی‌کاری زیبایی وجود دارد.دیوار این بنای زیبا را با نقاشی‌‌های زیبا زینت داده‌اند. عمارت کریم‌خانی و حمام معروف فین؛ از بناهای دیگر این مجموعه زیبا هستند. باغ شاه فین مجموعه‌ای شکل‌یافته در ادوار تاریخی است، چه آن‌گاه که شکل‌گیری‌اش را به دوران آل‌بویه نسبت می‌دهند و توسعه‌اش را مرهون عهد ایلخانان می‌دانند و چه آن‌گاه که گفته‌هایی مبنی بر وجودش پیش از اسلام را به میان می‌آورند.

پس از طی حکومت شاه‌ اسماعیل و در آخرین سال‌‌های حکومت شاه تهماسب در سال 964 هجری قمری، زلزله سختی در کاشان حادث گردید که علاوه بر قریه فین، باغ را نیز به کلی ویران کرد. به فرمان شاه عباس اول، طرح باغ جدید بدین گونه پی افکنده شد. باغْ‌فین از تبار باغ قلعه‌های ایرانی است که براساس ساختار و نظم فضایی باغ ایرانی ـ اسلامی، فضایی هندسی و خالص به دست می‌دهد و در نقطه‌ای در میانه باغ نیز کوشک یا بنای میانی قرار گرفته است.

16. مدرسه چهارباغ اصفهان

اصفهان در سال 1446 هجرى رسماً به پایتختى شاه عباس اول انتخاب شد و از این سال به بعد، فعالیت قابل ملاحظه‏اى براى ساختن پل‌‌ها و مساجد تاریخى به منظور تزیین پایتخت به عمل آمد. فکر ایجاد چهارباغ هم در همین سال پیدا شد و دستور داده شد از محل دروازه دولت تا دامنه کوه صفه ـ دروازه شیراز ـ خیابان طویل و عریض مشجّری احداث شود. در حقیقت چهارباغ بیشتر براى این که باغ باشد ساخته شده، نه خیابان خاصه که این اسلوب خیابان‌سازى براى عبور و مرور آن زمان مورد احتیاج نبوده است.

پیترو دولاواله؛‏ سیاح معروف ایتالیایى مى‌‏نویسد: دو دیوار به ارتفاع مساوى در دو سمت خیابان است و پشت این دیوارها تا حدود نصف خیابان باغ‌‌ها قرار دارد. مردم اجازه دارند داخل این باغ‌ها شده، گردش کنند. در طرفین خیابان در فاصله‏هاى مساوى، درهاى این باغ‌ها دیده مى‏شود که رو به روى یکدیگر قرار گرفته‌‌اند.

درخت‌‌هاى فراوان در هر سو چه در خیابان و چه داخل باغ در دو سمت دیوارها دیده مى‏شود که ردیف هم به یک اندازه در فواصل مساوى کاشته شده و با طراوات و دلگشا است. علاوه بر این‌ها در فاصله‏‌هاى معین، مقابل بناهاى بسیار زیبا، حوض‌‌هاى بزرگ آب با تناسب صحیح و اشکال مختلف بدون لبه دیده مى‏شود که آب در کف سنگ‌فرش خیابان موج مى‏زند.

شاردن؛ سیاح فرانسوى، راجع به خیابان چهارباغ در سفرنامه خود نوشته است: «این خیابان زیباترین معبرى است که تاکنون دیده و یا شنیده‏ام، ولى امروز منظره خیابان چهارباغ به کلى تغییر یافته است. نهر سنگى وسط پیاده‌رو را پر کرده و خیابان را تسطیح نموده‏اند. سال احداث خیابان چهار باغ به استناد تاریخ عالم‌آراى عباسى، سال 1446 هجرى قمرى است. هر یک از باغ‌‌هاى اطراف چهارباغ؛ نامى ویژه داشته است که مشهورترین‌‌شان عبارت‌‏اند از: باغ تخت، باغ چهل‌‌ستون، باغ کاج، باغ بابامیر، باغ توپخانه، باغ نسترن، باغ فتح‌آباد و باغ پهلوان حسین.»

خیابان را رودخانه‏اى قطع مى‏کند که از ترکیب هزاران جویبارى که از کوهستان‌هاى نزدیک سرازیر مى‏شوند، به وجود آمده است. بعد از این رودخانه، خیابان کماکان با همان دیوارها و درختان و خانه‌ها و باغ‌ها و حوض‌ها ادامه دارد. دولاواله همچنین مى‌نویسد: «باید با طیبِ خاطر اعتراف کنم خیابان پوپولو در رم، خیابان پوجیو در ناپل، خیابان ژن در خارج شهر ژن و خیابان مونرآل در شهر پالرمو، هیچ‌‌کدام به پاى آن نمى‏رسد.»

17. مدرسه سپهسالار تهران

مسجد و مدرسه سپهسالار ـ شهید مطهری ـ نخستین و بزرگ‌ترین مسجد و مدرسه عالی در تهران است که از نزدیک‌ترین تلفیق‌‌ها میان معماری ایرانی و معماری مساجد استانبول است. این مسجد سپهسالار، گنبد ویژه‌ای دارد؛ تعداد مناره‌های بیش از اندازه متداول آن که حدود 14 مناره است و گنبد دو گوش خوابیده‌اش، بیش از همه نشان از سبک معماری مساجد ترکیه دارد.

کارشناسان معماری معتقدند که این بنا با بهره‌گیری از کاشی‌کاری‌ها و مجموعه هنرهای معماری دوره قاجار طراحی و ساخته شده است. از حاج ابوالحسن معمار و استاد جعفرخان معمارباشی کاشانی؛ به عنوان معماران اصلی مسجد و مدرسه یاد می‌‌کنند. به طور کلی طرح این بنا ملهم از مسجد جامع اصفهان، مسجد ایاصوفیه استانبول و مدرسه چهارباغ اصفهان است.

مسجد و مدرسه سپهسالار؛ تلفیقی از هنر و مذهب بانیان این بنای بزرگ و نیز سازندگان ساختمان مجلس شورای ملی؛ حاج میرزا حسین‌خان سپهسالار قزوینی؛ صدراعظم دوره ناصرالدین شاه قاجار و برادرش مشیرالدوله است که ساخت این بنا در دو سال پایانی عمر میرزا حسین‌خان آغاز شد و هزینه آن نیز از محل عواید شخصی وی تأمین گردید، ولی تکمیل مجموعه پس از مرگ وی توسط برادرش یحیی‌خان مشیرالدوله صورت گرفت.

میرزا حسین‌خان سپهسالار، سا‌ل‌‌ها سفیر ایران مقیم در استانبول بود. برای همین زمانی که به ایران بازگشت، با نگاهی به مساجد ترکیه شروع به ساخت این مسجد کرد. شاید این نزدیک‌ترین تلفیق میان معماری ایرانی و معماری مساجد استانبول باشد.نمازخانه مسجد که به چهل ستون معروف است، در شرق صحن قرار دارد؛ صحنی که دارای چهار باغچه، چهار خیابان و حوض بزرگی در میانه است که در قدیم از آب جاری قنات تهران که برای مدرسه، مسجد و عمارت بهارستان می‌آمد، سیراب می‌شد.

چهار ایوان مرتفع روبروی هم قرار دارند که کوتاه‌ترین آنها رو به قبله است و گنبدی دارد که با گنبد مساجد قدیمی‌تر از خود تفاوت می‌کند و معماری جدیدی را ارایه می‌دهد. چهار مناره بلند که پایه‌های هر یک تا کمر از سنگ است و به شیوه ظریفی حجاری شده، به همراه دو مناره دیگر در دو طرف جلوخان، در مجموعه شش مناره مسجد را تشکیل می‌دهند؛ از چهار مناره اولی، دو مناره به دو پهلوی ایوان متصل است و دو مناره دیگر ایوان قرار دارد. تمامی مناره‌ها از آجر ساخته شده و پوششی با کاشی‌کاری بسیار زیبا دارند.در حال حاضر در بخش بالای کتابخانه مسجد، یک نمایشگاه دایمی از آثار قدیمی مانند مجموعه آثار میرزا طاهر تنکابنی و بسیاری دیگر از مجموعه‌های تاریخی و باارزش وجود دارد.

18. مدرسه شوکتیه بیرجند

مدرسه شوکتیه که قبل از آن به عنوان حسینیه شناخته می‌‌شده است، در داخل بافت تاریخی بیرجند قرار دارد و در کوچه‌ای با شیب نسبتاً زیاد واقع شده است که ورودی‌‌های بنا در پایین‌ترین قسمت بنا قرار دارند. در مجاورت آن نیز بنای خواجه خضر و گرمابه نسترن با قدمتی نزدیک به آن ساخته شده است. سال ساخت این بنا را که توسط معماران یزدی ساخته شده، به سال‌‌های 1346 تا 1314 هجری قمری نسبت می‌‌دهند.

این بنا به سبک ویژه معماری کویر ایران و به صورت چهار فصل ایجاد شده که از یک فضای مرکزی به صورت حیاط و بخشی پیوسته ساخته شده که دور می‌گردد. حیاط، بخش عمده‌ای از بنا را در بر می‌گیرد که با آجر فرش شده است. این بنا دارای سه ورودی است. سردر ورودی بنا یا طاق جناقی دارای تزیینات مقرنس است و بخش‌‌های دیگر مرکّب از: تالار، پنج دری، سردری، راهروها، اتاق‌‌های فراوان، هشتی، دهلیز، ایوان رفیع، حجره‌های دور تا دور حیاط و حمام است. این بنا تک ایوان بوده و البته ایوانی باشکوه و بلند دارد.

ایوان عریض و رفیع آن با طاق ضربی پوشیده شده است و گچ‌بری‌‌های روی طاق‌‌های آن را طرح‌‌های اسلیمی تشکیل می‌دهند. تالار وسیع و زیبای بنا در امتداد ایوان اصلی قرار دارد که سقف آن با پنجره‌های نورگیر و گچ‌بری‌‌های زیبا طراحی شده است.از ورودی مدرسه، راهرویی به عرض یک‌و‌نیم متر با شیب ملایم به تالار می‌رسد و تورفتگی‌هایی در دو طرف آن وجود دارد و دیوارها با گچ سفید اندود شده و گاه سقف‌های منظم آن را نیز آراسته‌اند. ایوان‌های دور تا دور حیاط نیز با ستون‌ها و طاق‌ها و قوس‌ها شکل گرفته‌اند و مانند حلقه‌های پیوسته در دو طرف ساخته شده‌اند. حوض‌خانه و آشپزخانه نیز در ضلع شرقی مدرسه قرار دارد. پله‌ها و پاگردها نیز با پیچش خاصی به بام و طبقه اول می‌رسد که بر اساس روابط فیثاغورث طراحی شده است.

این مکان و حسینیه داخل آن، متعلق به خاندان شوکت‌الملک بود و از محل موقوفات شوکتی اداره می‌شد و از این جهت به نام شوکتیه مشهور بود. حسینیه مزبور، در جنوب مظهر قنات قصبه واقع بود ودر آن مراسم عزاداری برگزار می‌شد. چون بنای حسینیه نسبتاً فرسوده شده بود، محمد اسماعیل‌خان ـ شوکت‌الملک اول ـ دستور داد حسینیه بزرگ و باشکوهی در روبروی حسینیه قدیمی ساختند که آن را در برابر این حسینیه، حسینیه شوکتیه نو نامیدند.

اسماعیل‌خان در سال 1345 هجری قمری در محل حسینیه شوکتیه که توسط برادرش ساخته شده بود، اقدام به تأسیس مدرسه شوکتیه نمود. این مدرسه پس از مدرسه عالی دارالفنون و مدرسه ابتدایی رشدیه که به همت حاج میرزاحسن تبریزی در تهران تأسیس شد، سومین مدرسه از نوع مدارس جدید در ایران محسوب می‌‌شود.

19. امامزاده محروق نیشابور

امامزاده محروق یکی از نوادگان امام سجاد (ع) بود که در پی قیامی که ضد خلیفه وقت صورت پذیرفت، شهید شد. پیکر او را به آتش کشیدند و از همین رو به محروق معروف شد. آرامگاه این امامزاده که در کنار آرامگاه عمر خیام است، بنای زیبایی دارد و در فهرست آثار تاریخی به ثبت رسیده است.

در کنار بقعه امامزاده محروق، بقعه امامزاده ابراهیم نیز هست که به وسیله دری به هم راه دارند. بقعه امامزاده محروق در باغ مصفایی در فاصله سه کیلومتری شرق نیشابور واقع شده است که از بناهای زیبای قرن دهم هجری بوده و با گنبد کاشی‌کاری و ایوان‌‌های بلند در وسط باغ مشجری قرارگرفته است.

کتیبه کاشی معرّق ایوان، صندوق منبّت و در ورودی حرم؛ از زمان شاه تهماسب اول است. کاشی‌‌های ازاره آن نیز از زمان نادرشاه افشار باقی مانده است. بانی این مزار، امیر کمال‌الدین شاه میرحسین است. کتیبه منظومی که در سمت راست ایوان بر روی سنگ حجاری شده، بیانگر آن است که در اواخر دوره صفوی، استاد محمدخان به بنای مسجد و مصلّی اقدام نموده است.

به روایت امام صادق (ع)، ذی‌الدمعه فرزند امام چهارم، در سال 134 هـجری قمری دامن از سرای خاک برگرفته است. از فرزندان وی محمد را نام برده‌اند که در نیشابور شهید شد و به امامزاده محمد محروق معروف گردید و آرامگاه وی در تلاجرد علیاست. نقل است امامزاده محمد محروق، یکی از دختران بنی‌امیه را به همسری می‌‌گیرد. چون دختر به مذهب تشیع روی می‌‌آورد، به فرمان خلیفه به وسیله یزید بن ملهب، حاکم خراسان، شهید و سوزانده شده است. امام رضا (ع) هنگام گذشتن از نیشابور، به زیارت این امامزاده رفته‌‌اند. بنای این عمارت از شاه تهماسب است که شاه‌صفی آن را مرمّت نموده است.

20. مسجد امام اصفهان

در منتهی‌الیه جنوبی میدان امام اصفهان، مسجدی برپاست که نمونه ارزنده‌ای از معماری قرن 11 هجری به شمار می‌رود. ساختمان مسجد در سال 1419 هجری قمری شروع شد و در سال 1436 هجری قمری به پایان رسید. سردر زیبا و باشکوه مسجد با کاشی معرّق است، اما بقیه قسمت‌‌ها با کاشی خشت تزیین گردیده است.

کتیبه سردر مسجد به خط ثلث علیرضا عباسی و مورخ به سال 1445 است. در ذیل این کتیبه به خط ثلث محمدرضا امامی، کتیبه دیگری نصب شده که به موجب آن، مقام معماری و مهندسی معمار مسجد امام، استاد علی‌اکبر اصفهانی و ناظر ساختمان محبّ‌علی بیک‌الله تجلیل شده است. مسجد در عصر صفویه به نام‌های مسجد مهدیه، مسجد المهدی نیز نامیده می‌شد.سردر ورودی رفیع و باشکوه مسجد با مناره‌های طرفین بر زیبایی بنا می‌افزاید. این سردر با کاشی‌های تزیینی چند رنگ همراه با نقوش گل و گیاه و پرنده و مقرنس‌های پوشیده از کاشی‌های معرّق با نقش‌های متنوع و زیبا تزیین شده است.

کتیبه‌های موجود در مسجد امام که به خط اساتید بزرگ و برجسته آن عصر همچون عبدالباقی تبریزی، محمدرضا امامی و محمدصالح اصفهانی هستند، بر عظمت و شهرت مسجد می‌‌افزایند. در دو گوشه جنوب شرقی و جنوب غربی مسجد دو مدرسه قرار دارند که اولی را مدرسه ناصری و دیگری را مدرسه سلیمانیه می‌نامند. سنگ مشهور به سنگ شاخص که در چهار فصل، ظهر شرعی را نشان می‌دهد، در مدرسه سلیمانیه قرار دارد. محاسبه، تعبیه و نصب این سنگ؛ از ابتکارات و ابداعات شیخ‌بهایی دانشمند بی‌نظیر عصر صفوی است.

گنبد باعظمت و رفیع مسجد که به صورت دوپوش ساخته شده، بر روی صحن قرار دارد. این گنبد را بزرگترین و پرکارترین و استادانه‌‌ترین آثار معماری قرن 11 هجری می‌دانند. از ویژگی‌های این گنبد که حدود 54 متر ارتفاع دارد، انعکاس صداست و این به خاطر دوپوش بودن گنبد و فضای 16 متری بین دو گنبد است. ارتفاع ایوان بزرگ جنوبی مسجد نیز 33 متر است و دو مناره در طرفین آن قرار گرفته‏اند که ارتفاع هر یک از آنها 46 متر است. این دو مناره با کاشی تزیین شده‏اند و نام‌‌های محمد و علی به طور تکراری به خط بنایی بر بدنه آنها نقش بسته است.

مسئله‌ای که در مسجد امام جلب توجه می‌کند و اکثر معماران و مهندسین نیز آن را یکی از استادانه‌‌ترین شگردهای معماری به حساب آورده‌‌اند، مسئله رعایت جهت قبله در مسجد است. به طور کلی مسجد امام اصفهان با مناره‌های رفیع و ایوان‌های سر به فلک کشیده و شبستان‌های عالی و محراب‌‌های نفیس و هم‌چنین با طرح یکپارچه و متوازن خود، از شاهکارهای بی‌نظیر و مسلّم معماری زمان صفویه است. مسجدی که در عصر خود از عجایب زمان بوده و ستاره درخشان هنر عصر صفوی است.

نمای حیاط به دالان‌ها، طاقچه‌ها، توده‌های مقرنس‌ روشن و نوارهای درازی از کتیبه‌های سفید درخشان آراسته است و سراسر آن از کاشی‌های معرّق الوان پوشیده شده که مایه‌های آبی بر بالای پوشش زیرین مرمر با مایه‌های طلایی مستولی است. نقشه پی و ساختمان بنا هر دو نشان‌دهنده اعتقاد به سادگی در اسلام است و مفهومی بنیادی را نمایان و بیان می‌کند که همگی از دسترسی بی‌واسطه به رحمت خداوندی برخوردار شده‌اند.

حرکت و ارتباط در همه جا تسهیل شده و در هیچ جا مانعی وجود ندارد. کف مسجد هیچ پله، نرده یا صفه‌ای ندارد. هیچ در بسته‌ای دیده نمی‌شود، هیچ دالان تونل‌مانند، هیچ فضای اختصاصی و هیچ جایگاه ممتازی وجود ندارد، همان‌طور که هیچ مراسم اختصاصی، هیچ شی مقدس و هیچ سلسله مقامات دینی موجود نیست.

حسین عمید

منبع: فرهنگ پویا شماره 19

 

معماری اسلامی ایرانی جایگزین معماری غربی

معماری اسلامی ایرانی جایگزین معماری غربی

نویسنده و طرح ارائه شده توسط مهندس یحیی هندی
طرح ارائه شده طرح پیشنهادی دفتر مدیریت (هتل در دبی) بر اساس ایده ای نو از معماری اسلامی
معماری اسلامی ایرانی جایگزین معماری غربی

معماری اسلامی ایرانی

چکیده:
ایران در سده های گذشته دارای معماری اسلامی و غنی از تفکر بوده است و از گذشته تا بحال معماری آن  زبان زد خاص و عام است به طوری که بسیاری از گردشگران جهان برای چندمین بار به ایران سفر می کنند تا از آثار معماری اسلامی و گذشته ما دیدن کنند با این وجود متاسفانه در دههای اخیر معماری اسلامی و ایرانی دچار بی مهری قرار گرفته و چندین سال در این زمینه شاهد هیچ گونه ایده و نو آوری چه در طراحی خارجی و چه در طراحی داخلی  نبوده ایم و معماری ما به سمت ایده های غربی گرایش پیدا کرده است و در واقعه کشورهای غربی معماری خود را به ما دیکته کرده اند و بین ما و معماری گذشته ما فاصله عمیقی انداخته اند  با توجه به این مسئله و دغدعه های مسئولین ومعماران کشورباید فکری شود و قدمی جدی برداشته شود و طرح و ایده های ارائه شود که هم ریشه در گذشته ما و هم عام پسند و به روز باشد.واژه های کلیدی:
معماری اسلامی/معماری ایرانی/معماری غربی/مقرنس/قرآن

مقدمه:
کشوری که ریشه  اسلامی دارد و معماری اسلامی آن زبان زد خاص و عام  می باشد متاسقانه معماری غربی جایگزین معماری اسلامی شده است به طوری که ما از معماری  گذشته خود دور شده ایم و دل خوشیم به معماری و آثار گذشته پیشینیانمان و تلاش چندانی برای احیای معماری گذشته نکرده ایم و متاسفانه کشورهای غربی از این غفلت ما استفاده کرده اند و با ایده های غربی تفکر را از ما گرفته اند و به مهندس ایرانی چنان القا کرده اند که معماری اسلامی ایرانی  دیگر جایگاهی در معماری مدرن ندارد و ما باید پشت سر آنها حرکت کنیم , اما اگر در معماری  گذشته  خودمان با تفکر و موشکافانه نگاه کنیم خواهیم دید از گذشته گنجینه گرانبهایی برای نسل های آینده به یادگار مانده است که گویی معماران آن دوره با معماری وهنر چند قرن آینده آشنا بودند و در این بنا ها  روح تازگی و تفکر کردن نهادند تا معماران نسل آینده با تفکر کردن و به کمک  تکنولوژی معماری اسلامی ایرانی را با روشی نو به  دنیا نشان دهند  که این همت مهندسان و مطالعه موشکافانه آثار باستانی را می طلبد.

پیشینه تحقیقات
از دوره صفویه به بعد ایران دچار یک نوع ضعف و انحطاط  در معماری اسلامی ایرانی می شود و هر چقدر از دوره صفویه دورتر می شویم از آن ایده های نو و جدید اسلامی  ایرانی خبری نیست و متاسفانه در دوره قاجار با ورود بیگانگان در کشور و رونق گرفتن سفرهای خارجه تفکرات غربی جایگزین تفکرات اسلامی ایرانی شد و مهندسان ایرانی در دورانی قرار گرفتند که از سویی مردم گرایش به معماری سنتی داشتند و از سویی تفکرات غربی مانع از آن می شد که مهندسان و معماران آن دوره بتوانند ایده های نو در معماری اسلامی ایرانی ارائه کنند به طوری که در بعضی از بنا های ایرانی می توان ریشه های معماری اسلامی ایرانی را دید اما فرهنگ و تفکر غربی اثر خود را گذاشته است  و این موضوع  به حدی پیش رفت که دیگر قدرت تفکر کردن را از مهندسان و معماران ایرانی گرفتند و هر چه تلاش کردند نتوانستند به دوران درخشان معماری گذشته خود بازگردند این هدیه غرب به کشور ما باعث شده است که ما از گذشته و فرهنگ خودمان دور بیفتیم آنها ایده های نو و بی هویتی را به ما  ارائه و برای ما سازمان دهی می کنند به گونه ای که ابتدا طراحی غربی را برای ما زیبا نشان می دهند و بعد از صادر کردن تفکراتشان به کشور ما و رواج دادن آن در کشور فروش محصولات خود را به کشور آغاز می کنند و این طور می توانند تفکرات خود را به کشور ما القا کنند و ما را در مسیر و تفکر غربی قرار دهند تغییر تفکر در معماری اسلامی کم کم باعث کم ارزش شدن معماری گذشتگان ما می شود و مورد حجمه حملات تبلیغاتی قرار می گیرد و باعث کاهش توریست می شود.

علت اینکه شهری تورستی می شود به خاطر زیبایی و جدید و جذاب  بودن معماری آن کشور یا شهر می باشد اگر معماری غربی در کشور ما همچنان جایگزین معماری اسلامی باشد و ما نتوانیم معماری اسلامی را با ایده های نو ارائه کنیم توریست چندانی به کشور ما نخواهد آمد چرا که تمام ساختمانهای ما به سبک غربی خواهد بود و مطمئنا کسانی که در کشورهای غربی مغز متفکر طراحی هستند و بجای ما طراحی می کنند در کشور خود بهترینها را طراحی خواهند کرد و ما فقط الگو بردار خواهیم ماند و توریست انگیزه ای برای ورود به کشور را ندارد  کشوری که می خواهد حرفی برای گفتن در معماری داشته باشد باید با الگو گرفتن از معماری گذشته خود و ترکیب کردن با معماری نوین و با ایده های جدید سبکی نوین در طراحی خارجی و داخلی بوجود آورد و این همت مسئولین و شهرداریها را می طلبد که با تخفیف های و تمهیداتی ویژه به کارفرمایانی که معماری اسلامی را به سبک جدید احیا می کنند ارائه کند تا انگیزه ای شود برای کارفرمایان تا هرچه بیشتر در این مسیر گام برداریم.

راهکار 
برای این منظور مطالعاتی در مورد معماری ایرانی اسلامی  انجام شد و با تحقیقات انجام شده در مورد معماری گذشته و ایده گرفتن از المانهای معماری  ایرانی و ترکیب آن با معماری اسلامی ایرانی سعی شده فقط از المانهای معماری اسلامی ایرانی استفاده شود و هیچ گونه نشانی از معماری غربی در این طراحی به کار نرود و معماران ایرانی را به مطالعه بیشتر به معماری ایرانی اسلامی دعوت کند و معماران و مهندسین را تشویق و  ترغیب کند به معماری اسلامی ایرانی . در طرح ارائه شده در این طرح سعی شده از عناصر و نشانه های اسلامی استفاده شود مانند مقرنس و گره چینی و نقوش اسلیمی و خطوط مارپیچ که در مساجد گذشته ما به وفور  به کار می رفته است و تزئینات سقفی که از آیات قرآن کریم الهام گرفته شده است و همچنین ازنماد پرندگان بهشتی هم چون طاوس استفاده شده است.

معماری اسلامی ایرانی

طرح جایگاه مدیر ایده گرفته از مقرنس‌کاری زیبای سَردَر مسجد شاه و همچنین خطوط اسلیمی و عناصر اسلامی می باشد و آنچه باعث مطلوب شدن کار شده است ایده مقرنس ایرانی بوده که با بزرگ نمایی و داشتن ایده مناسب توانسته هم جایگاه مدیریت را تعریف کند و هم  معماری گذشته ایران را احیا کند و هنر ایرانی را به سبک مدرن امروزی به  معرض نمایش بگذارد.همچنین  برای آشنایی با مقرنس ابتدا باید بدانیم مقرنس چیست و در معماری گذشته ما چه جایگاهی داشته و در کجا به کار می رفته است.

معماری اسلامی ایرانی


«مقرنس»به معنی خمید می باشد

کلمهٔ «مقرنس» اسم مفعول «قرنیز» است که از کلمهٔ یونانی(کُرونیس). قدیمی‌ترین شکل مقرنس در بناهای ساسانی دیده می‌شود به معنی «خمیده» گرفته شده است نوعی تزیینات بنّایی برجسته که از مشخصات معماری اسلامی شمرده می‌شود و در تزئین قسمت فوقانی دیوارها یا برای مخفی کردن زاویه در انتقال از یک سطح به سطح مجاور آن به کار می‌رفته‌است  که برای پوشاندن فضاهای مکعبی شکل یا گنبد مدور در گوشه‌های آن با قوس‌هایی برآمدگی‌هایی می‌ساختند که وسط آن فرو رفته  و دیوارهای آن شکل مثلث کروی پیدا می‌کرده است.
با ساختن چند ردیف از این قوس‌ها روی یکدیگر، چهار دیوار رفته‌رفته به طرف مرکز فضا نزدیک می‌شد و در بالا صورت دایره پیدا می‌کرد، و بر آن گنبد کروی می‌ساختند بعدها تعداد این فرو رفتگی‌ها را در مقصوره‌ها و محراب‌ها زیادتر کرده و اضافات آویختهٔ معماری بر آنها افزودند.

با پوشاندن فرورفتگی‌ها و برجستگی‌ها با کاشی‌های رنگین با تزیینات نقاشی و گچ‌بُری، آن را به‌صورتِ زیبایی در آوردند. مقصورهٔ مسجد جامع اصفهان از نمونه‌های قدیم و مقرنس‌کاری زیبای سَردَر مسجد شاه این شهر از نمونه‌های جدیدتر آن است.

از عناصر دیگر به کار رفته در این طرح نقوش  اِسلیمی می باشد. نقش تزیینی به شکل گیاه با ساقه‌های مارپیچی است که ابتدا و انتهای آن مشخص نیست.اسلیمی گونه‌ای از نقش و نگار است شامل خط‌های پیچیده و منحنی‌ها و قوس‌های دورانی مختلف که در تزئینات و کتیبه‌ها بعضی دیگر از کارهای نقاشی ترسیم می‌کنند.

اسلیمی گاهی به صورت نقش اصلی و زمانی همراه با دیگر طرحها، در معماری٬ کتاب‌آرایی به کار می رفته است هنرهای صناعی.

عبارت اسلیمی منسوب به اِسْلیم، شکل دیگری از واژهٔ اسلام است و به این جهت گاهی آن را اسلامی نیز خوانده‌اند. اسلیمی یکی از هفت نقش اصلی در نگارگری سنتی ایران است.اسلیمی نمودار تجریدی «درخت زندگی» و یا صورت عام درخت به ویژه درخت تاک است که با گردش‌ها و پیچش‌های پی در پی و هماهنگ شاخه‌های آراسته به برگها و نیم برگ‌ها و گره‌های آن از پایه‌ای که بند اسلیمی خوانده می‌شود، می‌روید و با نظمی خاص و شکلی چشم‌نواز که میان اجزاء آن وجود دارد، طرحی ویژه از درخت را ارائه می‌دهد. تمام منحنی‌های اسلیمی جهتی به درون و جهتی به بیرون دارند که جزء ذات اسلیمی است که این گرایش به بی‌نهایت دارد و نشانی از جاودانگی در اسلیمی به شمار می‌رود.

اسلیمی طرحی است متشکل از قوس‌های دورانی زیبا که با چنگ‌ها، ماهیچه‌ها، سرچنگ‌ها، گره‌ها و انشعاب‌های مناسب کامل می‌شود و زیبایی و شکوه خاصی را دربر می‌گیرد.

در طرح پنجره ها از گره چینی استفاده شده است گره چینی به هنری ایجاد شده با قطعات برش خورده چوب و شیشه های رنگی در اشکال مختلف و متعدد الاجرا و وحدت گرای هندسی که به طور هماهنگ در یک کادر مشخص و تکرار شونده در کنار هم قرار گرفته باشند گفته می شود. در واقع هندسه نقوش و گره کشی جزء جدانشدنی این هنر به حساب می آید.

برای طراحی سقف با ایده گرفتن از کندوی زنبور عسل و لارو زنبور عسل که همان تخم زنبور عسل است که به شکل دانه برنج سفید می باشد ایده گرفته شده است و از آنجایی که زنبور عسل کندوی خود را در بالای درخت و کوه بنا می کند و برای دیدن کندو به بالا باید نگاه کرد و همچنین از زنبور عسل به عنوان سوره نحل در کتاب قرآن مجید یاد شده است ایده گرفته شده و به این طراحی جلوه ویژه ای داده است.

معماری اسلامی ایرانی

معماری اسلامی ایرانی
برای طراحی کف نیز سعی شده از نمای رودخانه زاینده رود که آب جاری  در آن روان است که نشان از پاکی و حیات می باشد استفاده کرد آب در قرآن اهمیتی ویژه ای  دارد. خداوند در آیات متعدد انسان را به تفكر در آب و شكرگزاری این نعمت بزرگ یادآور شده است.آب به عنوان بركت خداوندی است كه حیات می‌بخشد، حیات را حفظ می‌كند و بشر و زمین را پاكیزه می‌گرداند.

امید است با ارائه این طرح توانسته باشیم تا اندازه ای هرچند کوچک به معماری گذشته ایرانی اسلامی نگاه جدیدی داشته  باشیم و با ارائه ایده های نو بتوانیم معماری گذشته خود را به سبک نو احیا کنیم و به جهانیان ارائه کنیم.منابع
قرآن مجید سوره نحل- ماء در معنای چشمه‌سارها: سوره نازعات (آیات 30 و 31) و سوره قمر آیه 12)
احیای هنرهای از یاد رفته -استاد حسین لرزاده 225صفحه
معماری ایرانی- تقریر استاد دکتر محمد پیرنیا -تالیف دکتر غلامحسین معماریان 600صفحه
کتاب گنجینه آثار تاریخی اصفهان نوشته  لطف الله هنر فر صفحات 20تا400
کتاب اسلام,هنرو معماری صفحات 10تا100
طرح ها و نقوش اسلامی جلد 1و2
کتاب آرایه ها و نقوش اسلیمی نوشته امیر هوشنگ آقا میری. تمام صفحات
کتاب سرمشق های تذهیب طرح های ترکیبی اسلیمی و ختایی نوشته  محمدرضا هنرور صفحات 1تا50

پاورقی: 
کلمهٔ «مقرنس» اسم مفعول «قرنیز» است (κορωνίς)

معماری اسلامی ایران

معماری اسلامی ایران

مسجد جامع اصفهان ( مسجد جامع عتیق اصفهان )

نویسنده: 

دکتر عبدالله جبل عاملی و مهندس لیلا پهلوان زاده

معماری اسلامی ایران

 

مسجد جامع اصفهان در سی و ششمین اجلاس جهانی یونسکو که در شهر سن پترزبورگ روسیه برگزار شد، در فهرست میراث جهانی ثبت شد. مسجد جامع عتیق اصفهان که یکی از مهم‌ترین آثار معماری ایرانی به شمار می‌رود گنجینه‌ای از هنرهای معماری ایرانی دوره‌های مختلف تاریخی از دیلمیان، سلجوقیان، آق قویونلوها، و ایلخانی تا صفوی، و قاجاری را دربرمی گیرد. به سخن دیگر مسجد جامع اصفهان، تجربیات معماری هزار سالۀ مسجدسازی به‌ویژه خلق طرح مسجد ایرانی را در بردارد و به همین لحاظ می‌توان بسیاری از سبک‌های تاریخ معماری ایران و کشورهای همسایه را در آن شناسایی نمود.

 

 

مسجد جامع عتیق اصفهان که یکی از مهم‌ترین آثار معماری ایرانی به شمار می‌رود گنجینه‌ای از هنرهای معماری ایرانی دوره‌های مختلف تاریخی از دیلمیان، سلجوقیان، آق قویونلوها، و ایلخانی تا صفوی، و قاجاری را دربرمی گیرد. به سخن دیگر مسجد جامع اصفهان، تجربیات معماری هزار سالۀ مسجدسازی به‌ویژه خلق طرح مسجد ایرانی را در بردارد و به همین لحاظ می‌توان بسیاری از سبک‌های تاریخ معماری ایران و کشورهای همسایه را در آن شناسایی نمود.

 

این مسجد همچنین دارای ارزش‌های سازه‌ای و ساختاری، تزئینی و اسنادی بسیار است که از دید کارشناسان یونسکو دور نماند و کمک کرد تا امسجد جامع به جایگاهی که شایسته آن بود دست یابد. ثبت این مجد یگانه در فهرست میراث جهانی فرصتی درخشان در اختیر ایران و اصفهان قرار می‌دهد تا همراه با مردم ایران و به ویژه شهر اصفهان همه دوستداران میراث فرهنگی از سراسر حهان نسبت به حفظ، مرمت و مراقبت این اثر و معرفی ارزش‌های آن به گردشگران همگام شوند.

 

در اینجا ضمن تبریک این خبر خوش به همه دوستداران میراث فرهنگی، شایسته است یادی داشته باشیم از همه اعضای پایگاه ثبت جهانی مسجد جامع، که امروز  نتیچه تلاش‌های شبانه روزی آنها به ثمر نسشت اما به خاطر کج سلیقگی و بی مهری مدیریت فعلی میراث فرهنگی اصفهان، جای آنها امروز در این پایگاه خالی است. برای آشنایی بیشتر با مسچد جامع عتیق و ارزش‌های معماری آن و روند شکل‌گیری پرونده ثبت آن نوشتاری از دو کارشناس برجسته شهرمان که سهم مهمی در مطالعات و تشکیل پرونده، و ساماندهی مسجد برای ثبت داشتند، در ادامه تقدیم می‌شود:

 

معرفی مسجد جامع اصفهان و ارزش‌های برجسته جهانی آن

در راستای آماده سازی پرونده نامزدی آن در فهرست آثار جهانی
دکتر عبدالله جبل عاملی* و مهندس لیلا پهلوان زاده**

« مسجد جامع اصفهان، با عظمت خاموش، جدی و اسرارآمیزش

یکی از زیباترین آثار معماری جهان است

( پروفسور آرتور اپهام پوپ (

 

مقدمه :

 

از زمره اقدامات مهم صورت پذیرفته توسط اداره کل میراث فرهنگی استان اصفهان در دو سال گذشته می توان از انجام پروژه هایی بسیار مهم همچون ثبت جهانی باغ چهلستون و باغ فین کاشان ، کاوش های گسترده در تپه اشرف، ارسال پرونده نامزدی مسجد جامع جهت ثبت در فهرست میراث جهانی و … اشاره نمود که در این نوشتار برآنیم به شرح چگونگی انجام یکی از آن ها یعنی مسجد جامع اصفهان بپردازیم.

البته لازم به ذکر است به دلیل آشنایی هرچه بیشتر خوانندگان با اهمیت و عظمت این بنای تاریخی ، پیش از ورود به مبحث ثبت جهانی به طور خلاصه به توضیحاتی در خصوص این بنا خواهیم پرداخت:

 

چگونگی شکل گیری شهر و مسجد جامع اصفهان :

 

مقدمه :
از آنجایی که تولد مسجد جامع اصفهان از قرن دوم هجری و رشد و تغییرات متوالی آن همواره با شکل‌گیری هستۀ اوّلیه شهر اسلامی اصفهان و توسعۀ فیزیکی آن در رابطه با تحولات اجتماعی بوده است، لازم به ‌نظر می‌رسد در ابتدا مقدمه‌ای در معرفی شهر اصفهان که بزرگترین مسجد جامع ایران در آن قرار گرفته بیان شود. اصفهان امروزه به شهری اطلاق می‌شود که در تاریخ معماری و شهرسازی از زمره مهمترین شهرهای اسلامی محسوب می‌گردد. در دوران قبل از اسلام شهر وسیعی به نام اصفهان در منطقه وجود نداشته است.

 

بنابر شواهد و اسناد تاریخی «سپاهان» مجموعه‌ای از روستاهای کوچک و بزرگ بوده که به دلیل آب پربرکت زاینده‌رود و زمینهای حاصلخیز اطراف رودخانه، انگیزۀ ایجاد مراکز اقامتی و زیستگاهی وجود داشته است. یکی از این مراکز به نام «یاوان» روستایی در مرکز آن مجموعه بوده که مسجد جامع اولیه در کنار آن ساخته شده است. از دیر زمان جهت بهره‌برداری از آب زاینده‌رود با ایجاد مادی‌هایی از بالادست رودخانه آب را در سطح وسیعی قابل بهره‌برداری می‌نموده‌اند و جالب آنکه یکی از این جریانهای آب از محلی می‌گذشته که مسجد جامع اوّلیه بر روی آن قسمت ساخته شده و تا مدت‌ها در داخل حیاط مسجد این نهر آب قابل استفاده بوده است. هم‌اکنون نیز بخشی از کف‌سازی حیاط مسجد بر روی این نهر اجرا شده است.

 

شاخص تولد شهر اصفهان اسلامی با ظهور دین اسلام در ایران همراه بوده است، فرهنگ اسلامی و تأثیرات سنت‌های دیرین الهام‌بخش معماری ایران گردیده و مردم اصفهان نیز به تأسی از آن، خالق آثار معماری گرانبهایی شده‌اند.

 

در اواسط قرن دوّم هجری (قرن هشتم میلادی) مسجدی در اصفهان احداث می‌گردد که مورخین از آن یاد نموده‌اند. این بنای اوّلیه مسجد کمتر از یک قرن بعد از ساختن آن تخریب شده و در جای آن مسجد دیگری با ابعاد وسیع‌تر ساخته می‌شود، ولی آثار مسجد اوّلیه در زیر سطح مسجد فعلی مدفون شده و در کاوش‌های باستان‌شناسی که در محل مسجد انجام گرفته قسمت‌هایی از دیوار قبله و تزیینات گچبری محراب آن به‌دست آمده است.

 

در نیمه اوّل قرن سوم (قرن نهم میلادی) اتفاق دیگری در شهر اصفهان به‌وقوع می‌پیوندد و آن این بوده است که با توسعۀ شهر و ازدیاد جمعیت، مسجد قبلی گنجایش کافی نداشته است و به همین جهت با اهدای کمک‌های مالی و جمع‌آوری اعانات، خانه‌های اطراف را خریداری نموده و مسجد بزرگتر و وسیعتری را به سبک شبستانی احداث می‌نمایند.

 

شهر اصفهان در قرن چهارم هجری (قرن دهم میلادی) مرکز حکومت آل‌بویه از حکمرانان ملی قرار گرفت. آنان به احیای بعضی از آداب و سنن گذشتگان پرداختند و به عمران و آبادی شهر توجه خاصی داشتند . هنرمندان و معماران خوش‌ذوق و دانشمندان نامی در این شهر تربیت شدند. برگرداگرد شهر حصار دفاعی ایجاد نمودند و در داخل شهر بناها و عمارات زیبا به‌وجود آوردند. از جمله الحاقات جدید، در مسجد جامع باقی‌مانده از قرن سوم و ایجاد مسجد جامع جدید به‌نام مسجد جورجیر بود که فقط سردرِ آن مسجد باقی‌مانده است.

 

از اواسط قرن پنجم هجری (قرن یازده میلادی) ترکان سلجوقی ایران را تسخیر نموده و مرکز حکومت خود را در اصفهان مستقر ساختند. نظام‌الملک وزیر سیاستمدار و دانشمند ملکشاه سلجوقی آثار عظیم و جاودانه‌ای در اصفهان به‌وجود آورد، از جمله تغییرات بنیادی در فضاهای مسجد جامع قبلی با ایجاد گنبدهای وسیع و ایوان‌های رفیع و مزین بود، آنچنان که هنوز هم بعد از حدود هزار سال از آن دوره هیأت اصلی مسجد جامع بازتابی است از تغییرات دوره سلجوقی.

 

قرن هفتم و هشتم (سیزدهم و چهاردهم میلادی) دورة استیلای ایلخانان مغول در ایران است و از آن دوره آثار هنری قابل ملاحظه‌ای در سراسر ایران ایجاد شده بود و در شهر اصفهان نمونه‌هایی مانند محراب معروف به اولجایتو (مورخ 710 هجری) در مسجد جامع اصفهان و مناره‌های زیبا و بناهای موزون باقی‌مانده است.

قرن هشتم و نیمۀ اول قرن نهم (پانزدهم میلادی) دورۀ حکومت تیمور و جانشینان او در ایران بوده است. آغاز دورۀ تیمور در اصفهان با قتل و غارت همراه بود، ولی پس از نیم قرن جانشینان تیمور به امور آبادانی و عمران کشور پرداختند، آنچنان که در اصفهان مبادرت به ساختن قصرهای متعدد نموده و در مسجد جامع نیز الحاقات جدید اعمال نموده‌اند.

 

قرن دهم هجری (شانزدهم میلادی) تا قرن دوازدهم دورۀ حکومت صفویان است در آغاز قرن یازدهم هجری (هفدهم میلادی) شاه عباس اصفهان را به پایتختی برگزید و در مدت زمانی نه چندان طولانی شهر را به اعتبار و شهرت جهانی رسانید. در این مدت علاوه بر گسترش شهر و ایجاد محلات جدید و احداث خیابانها، میدان‌ها و ساختمانها و کاخ‌ها و گردشگاهها ـ که همۀ جهانگردان خارجی که در آن زمان از اصفهان بازدید نموده‌اند در ذکر زیبایی‌های بی‌نظیر آن کتاب‌ها نوشته‌اند ـ در مسجد جامع اصفهان نیز اقدامات و تغییرات قابل ملاحظه‌ای به‌وجود آورده‌اند.

 

از نیمۀ قرن دوازدهم هجری (هجدهم میلادی) پس از فروپاشی حکومت صفویان و روی کار آمدن سلسلۀ قاجار تا ظهور تحولات صنعتی از اهمیت شهر اصفهان به تدریج کاسته شد و بیشتر آثار و بناهای دورۀ صفوی به‌علت انتقال پایتخت به تهران متروکه و به تدریج تخریب گردید. ولی مسجد جامع اصفهان به‌عنوان مرکز عمدۀ برگزاری مراسم مذهبی و تجمع روزمرۀ اقشار مختلف مردم، همواره توسط مردم مورد مراقبت و مواظبت قرار داشته و هر نسل سعی نموده تا این مجموعۀ گرانبهای مذهبی ـ فرهنگی را حفظ نموده و به آیندگان تحویل دهد.

 

دوره‌های مختلف توسعه مسجد:

 

1ـ دورۀ اول ( بنای اولیه یا احداث مسجد ( قرن دوم هجری – قرن هشتم میلادی)) :

 

مسجد جامع اصفهان در محل فعلی آن در سال 156 هجری (772 میلادی) با وسعتی متناسب با جمعیت شهر و نیاز آن منتهی‌الیه شمال غربی میدان مرکزی شهر بنا گردید. این مرحله از مسجد بعداً تخریب می‌گردد و که نشانه‌های‌آن در حفاری‌های باستان‌شناسی به‌دست آمده است.

 

2ـ دورۀ دوم( نوسازی و توسعه مسجد جدید ( قرن سوم هجری – قرن نهم میلادی)):

 

گسترش شهر اصفهان در قرن سوّم هجری (نهم میلادی) مسجد وسیعتری را می‌طلبید. بدین ترتیب در سال 226 هـ (840 میلادی) در زمان خلافت‌المعتصم عباسی، مسجد جامع شهر به دومین مرحلۀ تحول اساسی خود پا می‌گذارد. مسجد اولیه که دارای ابعاد محدودی بوده تخریب شده و بر روی آن مسجدی عظیم با وسعت چندین برابر مسجد اولیه (حدود یک هکتار) پس از اصلاح جهت قبله بر پا می‌شود.

 

معماری مسجد به شیوۀ معماری متداول و همزمان در سایر شهرهای اسلامی خصوصاً مسجدالمتوکل در سامره بوده است. به این ترتیب که صحن مرکزی وسیع با شبستان‌های ستون‌دار در اطراف آن با پوشش چوبی احداث می‌گردد. فضاهای سرپوشیدۀ اطراف حیاط که به آن سبک شبستانی اطلاق می‌گردد، در جبهۀ جنوبی به طرف قبله دارای شش دهانه و در شمال چهار دهانه و در شرق و غرب دو دهانه بوده است. دیوار خشتی قطور و مرتفعی مسجد را احاطه می‌کرده و نمای خارجی آن به‌صورت جرز و دهانه با اندود کاهگل متمایل به رنگ قرمز تزیین شده بوده است. بخش‌هایی از این دیوار در چند نقطه از مسجد فعلی باقی‌مانده و قابل شناسایی است.

 

3ـ دورۀ سوم ( الحاقات دوره آل بویه ( قرن چهارم هجری – قرن دهم میلادی)):

 

توسعۀ مسجد در قرن چهارم هجری (دهم میلادی) با روی کار آمدن آل‌بویه یا دیلمیان سلسه‌های ایرانی منطقۀ شمال کشور همراه بوده است. این حکومت اصفهان را به‌عنوان یکی از مراکز عمدۀ فرمانروایی خود انتخاب می‌کند و عملاً مسجد جامع دور از این تحولات باقی نمی‌ماند. در این مرحله، علاوه بر ایجاد یک مسجد جدید به‌نام جورجیر که فقط سردرِ زیبای آن (در شمال مسجد حکیم) باقی‌مانده، در وضعیت موجود مسجد جامع نیز دخالت‌هایی انجام می‌گیرد.

 

با اجرای یک دهانه در اطراف حیاط موجود بر سطح فضای سرپوشیده قبلی افزوده می‌شود و در اجرای آن ضمن محترم شمردن هماهنگی و ارتفاع دهانه‌های موجود، ساختمان الحاقی را با ستونهای ترکیبی با نوعی آجر پخته و نقوش هندسی احداث می‌کنند، به‌طوری ‌که نمای زیبایی در داخل مسجد به‌وجود می‌آید. گرچه این اقدام در مراحل بعدی با جرزهای جدید پوشیده می‌شود، ولی آنچه در پی‌گردی‌ها و مطالعات فیزیکی مسجد به‌دست آمده حاکی از آن است که ستونهای آل‌بویه در مسجد جامع سیمایی بسیار زیبا و موزون داشته است.

 

 

 

4ـ دورۀ چهارم( اقدامات دوره سلجوقی (دوره اول) ( قرن پنجم و ششم هجری – قرن یازدهم و دوازدهم میلادی)):

 

مسجد جامع اصفهان بزرگترین تغییر را از ‌نظر تظاهر کالبد داخلی و خارجی در قرن پنجم و ششم هجری (11 و 12 میلادی) در زمان سلجوقیان به خود دیده است. مهمترین تحول در معماری دورة اسلامی ایران در این مرحلۀ تاریخی به‌وجود آمده است.

 

تغییر طرح فضاهای ستون‌دار شبستانی به مساجد چهار ایوانی (که در ابتدا ویژۀ بناهای ایران‌زمین بوده) در دورۀ سلجوقیان از مسجد جامع اصفهان آغاز شده است. با ساختن گنبد نظام‌الملک در جنوب و گنبد تاج‌الملک در شمال مسجد و ایجاد چهار ایوان بر روی محورهای اصلی صحن مسجد، معماری قبلی آن از حالت مسجد شبستانی ساده خارج شده و به سبک چهار ایوانی تبدیل می‌گردد. از این پس مساجد چهار ایوانی یکی از خصوصیات بارز معماری مسجدسازی در ایران می‌گردد.

 

اصفهان در فاصله قرن هفتم هجری تا اوایل قرن دوازدهم هجری یعنی تا افول سلسله صفوی دچار نوسانات شدید اجتماعی‌ـ فرهنگی سیاسی می‌گردد و عملاً تغییراتی در مسجد جامع اصفهان به‌وجود می‌آید که عمدتاً در تغییر جنس و رنگ سطوح داخلی و نماهای اطراف مسجد جامع تظاهر می‌نماید، ولی خصلت چهار ایوانی و شکوه عناصر بر افراشته دورۀ سلجوقی همواره تعلق آن را به آن زمان تثبیت نموده است.

 

5ـ دورۀ پنجم( اقدامات دوره سلجوقی (دوره دوم) ( قرن پنجم و ششم هجری – قرن یازدهم و دوازدهم میلادی)):

 

1ـ احداث گنبد خانه ی نظام‌الملک واقع در جبهۀ جنوبی مسجد به‌صورت منفرد و آزاد در سه جبهۀ شمالی و شرقی و غربی در حدود سال 473 هجری قمری/ 1080 م) .

 

به‌صورتی که فضاهای سرپوشیده طرفین از ساختمان مسجد جدا بوده و فضای خارجی گنبد در سه جبهۀ شمالی و شرقی و غربی کاملاً آزاد بوده است.

 

2ـ احداث گنبد تاج‌الملک در جبهۀ شمالی مسجد و دقیقاً بر روی محور گنبد جنوبی با فاصله‌ای از دیوار شمالی و در آن زمان خارج از محوطۀ مسجد . گنبد تاج‌الملک مسلماً به‌صورت یک ساختمان جدا و مستقل احداث نشده، بلکه عضوی از مجموعه بناهای گستردۀ حکومتی بوده که در جهات جنوب و غرب به آن متصل بوده‌اند، ولی نماهای جنوبی و شرقی آن از ابتدا آزاده بوده است.

 

3ـ احداث ایوان شمالی یا صفۀ درویش، بر روی محور طولی مسجد .

 

4ـ احداث ایوان جنوبی یا صفۀ صاحب برای ایجاد ارتباط حیاط مسجد با گنبد نظام‌الملک و به عنوان یک سردر با عظمت در جلوی گنبد جهت ورود به فضای گنبدخانه .

 

5ـ‌احداث ایوان شرقی یا ایوان شاگرد در وسط ضلع شرقی حیاط مسجد .

 

6ـ احداث ایوان غربی یا ایوان استاد در ضلع غربی حیاط مسجد بر روی محور عرضی .

 

7ـ احداث کتابخانۀ دورۀ سلجوقی، در گوشه جنوب شرقی مسجد به‌صورت شبستانی ستون‌دار .

 

6ـ دورۀ ششم( اقدامات دوره ایلخانی ( قرن هشتم هجری – قرن چهاردهم میلادی)):

 

محراب معروف اولجایتو داخل فضایی در جبهۀ غربی حیاط مسجد، بر روی دیوار شمالی ایوان غربی ساخته شده است. فضای مقابل این محراب در ابتدا به‌صورت شبستانی با ستونهای مسجد قرن سوم و ردیف لبۀ حیاط با ستونهای دورۀ دیلمی بوده است ولی در فاصلۀ کمتر از نیم قرن فضای ستون‌دار جلوی محراب تخریب شده و اقدام به ایجاد یک فضای وسیع یکدست بدون مزاحمت ستونها می‌کنند .

 

پوشش این فضای مطلوب در جلوی محراب زیبای اولجایتو به روش طاق و تویزه اجرا شده است. اجرای این اقدام متهورانه یعنی ایجاد فضایی با دهانۀ دو برابر طاق و چشمه‌های قبلی باعث می‌شود که معماری لبۀ حیاط در کنار این فضا تغییر یابد و برای ایجاد سازه‌های باربر و مطمئن در مقابل نیروی رانش تویزه‌های جدید جرزهای لبۀ حیاط ضخیم‌تر شده و با دو طبقه طاق بر روی هم مقاومت لازم به‌وجود آید.

 

در نتیجه نمای داخل حیاط دچار تغییرات مهمی می‌گردد و ردیف طاق‌نماهای قبلی به دو طبقه طاق‌نما تبدیل می‌شود که وضعیت امروزی ناشی از آن تغییرات است. متعاقب این تغییر در حدود یک چهارم نمای کلی داخل حیاط معماران را برمی‌انگیزد که کلیۀ طاق‌نماهای دیگر را به تأسی از این قسمت با الحاق طاق‌نماهای دو طبقۀ جدید بر روی تمامی نماهای قبلی یک هماهنگی موزون ایجاد کنند.

 

7ـ دورۀ هفتم( اقدامات دوره مظفری ( قرن هشتم هجری – قرن چهاردهم میلادی)):

 

در پایان دورۀ ایلخانی و در زمان محمود شاه مظفری حاکم اصفهان ، اقدامات وسیعی در مسجد خصوصاً در خارج از حصار مسجد قرن سوم و در کنار خارجی بناهای سلجوقی انجام گرفت از جمله:

 

1ـ در جبهۀ شرقی مسجد خارج از دیوار خشتی قدیمی قرن سوم یک مدرسۀ دینی با عنوان مدرسه ی مظفری ساخته شد. این مدرسه که دارای حیاط مرکزی با حجره‌هایی در دو طرف شرقی و غربی در دو طبقه است و در جبهۀ جنوبی به‌طرف قبله ایوان و گنبدخانه‌ای با محراب احداث شده که دارای نقش دارای نقش دوگانۀ محل تدریس (مَدرس) و عبادت بوده است. در سمت مقابل آن در جبهۀ شمالی حیاط مدرسه ایوان دیگری بوده که همچون ایوان شمالی در جلو گنبدخانۀ مدرسه، رفیع و دارای تزیینات بوده است. از قسمت‌های باقیماندۀ جبهه شمالی و سطوح داخلی ایوان جنوبی کاربرد کاشیکاری معرق به‌خوبی مشخص است. فضای مزبور از زمان حکومت صفوی کاربری خود را از دست داده و حجره‌های شرقی آن به‌علت متروکه بودن تخریب شده است.

 

2ـ یکی دیگر از اقدامات دورۀ مظفری ایجاد یک فضای سرباز به نام مصلی جهت برگزاری نماز در محوطۀ آزاد و در پشت دیوار غربی مسجد قرن سوم بوده است . امروزه این مصلی از وضعیت اولیه خارج شده و به‌صورت شبستان زمستانی با طاق‌های مخصوص پوشیده شده، ولی در سیمای اوّلیۀ حیاط، این مصلی با دیوارهای آجری و طاق‌نماهای بلند محصور بوده و بر روی دیوار جنوبی آن محرابی ساخته شده است.

 

8ـ دورۀ هشتم( اقدامات دوره تیموریان ( قرن نهم هجری – قرن پانزدهم میلادی)):

 

در دوران حکومت تیموریان در اصفهان ، مسجد جامع همچنان اهمیت تاریخی و اجتماعی خود را حفظ نموده است. حاکمان این دورۀ سیاسی در چند قسمت از مسجد اقدام به عملیات توسعۀ فضاهای عبادی و تزیین نماهای مسجد نموده‌اند. در جبهۀ جنوب غربی شبستانی ایجاد می‌شود که عمدتاً ادامۀ شبستان موازی دیوار قبله به سمت غرب و در خارج از دیوار خشتی غربی مربوط به قرن سوم بوده ، از این جهت برای ایجاد ارتباط آن با شبستان‌های موجود دیوار خشتی را در قسمت مورد نظر کاملاً بر چیده‌اند و به‌جای آن ستونها و طاق‌نماهایی به ضخامت دیوار ساخته‌اند. تا ارتباط شبستان جدید با شبستان قبلی به راحتی انجام پذیرد و ردیف ستونهای جدید را نیز با محور ستونهای قبلی منطبق نموده‌اند تا فضای یکدست مورد نظر ایجاد گردد و صفوف نمازگزاران دچار آشفتگی نشود.

 

 

شبستان دورۀ تیموری دارای سطوح ساده و بدون تزیینات است. حتی محراب موجود آن نیز از سادگی ستون‌ها و پوشش‌های طاق و چشمه‌ها پیروی می‌کند. نمای اطراف حیاط مسجد اولیۀ دورۀ عباسی که بسیار ساده اجرا شده بود، در دورۀ آل‌بویه با الحاق یک ردیف طاق و چشمه در داخل حیاط نمای جدیدتری به‌دست می‌آورد که در یک طبقه طاق‌نما و با تزیین آجرکاری بوده است.

 

در دورۀ ایلخانی غرفه‌های داخلی صحن با یک نظم معماری در حدود اوسط قرن چهاردهم میلادی به دو طبقه تبدیل می‌گردد و از لبۀ پشت‌بام حدود 5/1 متر بالاتر می‌رود. این تغییرات معماری در داخل نمای مسجد در دورۀ جانشینان تیمور مرمت و با سطح کاشی و آجر (معقلی) پوشیده می‌شود و این اقدام تزیینی همچنان تاکنون بر جای مانده و اصالت خود را حفظ نموده است.
9ـ دورۀ نهم( اقدامات دوره صفوی ( قرن دهم ، یازدهم و دوازدهم هجری – قرن  شانزدهم ، هفدهم و هیجدهم میلادی)):

 

1ـ دخالت در قسمتی از شبستان تیموری: این قسمت در جنوب غربی مسجد واقع است و دیوار غربی آن همان دیوار غربی شبستان تیموری است. منظور از این عملیات ایجاد یک فضای عبادی سرپوشیده با دهانۀ وسیع و بدون حضور ستونها در داخل آن بوده است. برای این منظور چند دهانه از شبستان تیموری در قسمت غربی کاملاً برچیده می‌شود و ستونهای آن حذف می‌گردد و یک نمازخانۀ وسیع به‌جای آن ساخته می‌شود. پوشش آن به‌صورت طاق و تویزه بوده و ورودی آن از راهروی واقع در شمال آن انجام می‌گیرد.

 

2ـ تعمیرات فضاهای داخلی: در دورۀ صفوی نسبت به تعمیرات مسجد جامع عتیق با دقت و علاقه‌مندی برخورد شده است. خصوصاً در مورد سطوح تزیینی داخلی ایوان‌های جنوبی و غربی و شرقی. در این اقدامات کاشیکاری‌های بسیار نفیس از نوع معرق به دیوارهای هر سه ایوان الحاق می‌گردد. کتیبه‌ها و لوحه‌های متعددی با خط ثلث و نستعلیق و خط هندسی (موسوم به خط بنایی) تزیین‌کنندۀ فضاهای داخلی مسجد می‌شود. در ایوان شرقی مقرنس‌سازی دورۀ صفوی به‌جای پوشش داخلی دورۀ سلجوقی آراسته می‌شود.

 

3ـ‌احداث شبستان زمستانی: در اوایل دوران حکومت صفوی در جبهۀ غربی مسجد در محل مصلای دورۀ مظفری یک شبستان زمستانه ایجاد شده است. ورودی این شبستان از راهرو کنار جبهۀ جنوبی ایوان غربی است، ولی در دورهای بعدی ورودی دیگری از نمازخانه اولجایتو احتمالاً جهت ورود بانوان ایجاد کرده‌اند.

 

ـ دورۀ دهم ( اقدامات دوره قاجار ( قرن سیزدهم هجری – قرن هیجدهم میلادی)):

 

در دوران حکومت قاجار به دلیل شرایط نامساعد اقتصادی ـ سیاسی در ایران بناهای عمومی قابل توجهی در مقایسه با دوران‌های قبلی ایجاد نگردید و در مسجد جامع اصفهان نیز فقط چند اقدام مرمتی در داخل مسجد و حواشی آن انجام گرفته است. در یکی از ورودی‌های شرقی مسجد که فعلاً ورودی اصلی محسوب می‌گردد، مرمت‌های مربوط به زمان فتحعلی‌شاه قاجار اعمال شده است و دارای کتیبه‌ای با تاریخ 1218 هجری 1803 میلادی است.

 

از اقدامات دیگر دورۀ قاجار ایجاد سکوی آجری به ارتفاع حدود نیم متر از کف سنگفرش موجود برای برگزاری نمازهای مغرب و عشاء در فصل تابستان در مرکز حیاط است. همچنین مرمت و توسعۀ مقبرۀ مرحوم علامه مجلسی واقع در گوشۀ شمال غربی مسجد از اقدامات این دوره است. این مکان به علت ارزش‌های والای علمی و روحانی آن علامۀ بزرگوار از زمان صفوی تاکنون مورد احترام و زیارتگاه مردم اصفهان است. ساختمان این آرامگاه در دورۀ صفوی ایجاد شده و در دورۀ قاجار با ایجاد حیاط و غرفه‌های زایران گسترش یافته و با کاشیکاری نماهای خارجی تزیین شده همچنین نقاشی‌های داخلی زیارتگاه در دورۀ قاجار تجدید شده است.

 

ارزش‌های معماری مسجد جامع :

 

مسجد جامع اصفهان، تجربیات معماری هزار سالۀ مسجدسازی به‌ویژه خلق طرح مسجد ایرانی را در بردارد و به همین لحاظ می‌توان بسیاری از سبک‌های تاریخ معماری ایران و کشورهای همسایه را در آن شناسایی نمود. ایجاد انواع جرزهای آجری تزیین شده با نقوش هندسی، ستونهای آجری با مقاطع مختلف از جمله فرم‌های دوبخشی و سه‌بخشی و چهاربخشی که از ترکیب دایره‌ها به‌دست می‌آید، طاق و چشمه‌های پوششی در انواع روشهای اجرایی، ایوان‌های چهارگانه با تزیینات متفاوت در هر کدام، گنبدهای عظیم با روشهای ابداعی به‌صورت دو پوستۀ پیوسته، نماهای موزون و تزیین شده در اطراف حیاط، سردر‌های ده‌گانه که هر کدام به معبری در اطراف مسجد گشوده می‌شود؛

 

همۀ این آثار در ترکیب نهایی مجموعۀ بی‌نظیری را تشکیل می‌دهد که می‌توان به آن تاریخ پیوسته و دایرة‌المعارف معماری ایران و برخی دیگر نقاط به‌ویژه آسیای میانه اطلاق نمود. از آن گذشته با تحولاتی که در قرن پنجم هجری (یازدهم میلادی) در آن به‌وجود آمد مسجد شبستانی قبلی به مسجد چهار ایوانی تبدیل گردید و این شیوۀ جدید نام طرح مسجد ایرانی را در مقایسه با طرح شبستانی (معطوف به فرهنگ عربی) اتخاذ نمود و از آن دوره بیشتر مساجد جامع شهرهای بزرگ ایران با همین سبک چهار ایوانی ساخته شدند و حتی در بعضی از مساجد موجود از قبل نیز تغییراتی ایجاد نمودند تا به مسجد چهار ایوانه تبدیل گردد.

 

این الگو به سرزمین‌های مسلمان‌نشین خارج از ایران نیز تسری پیدا نمود. بنابراین عمده‌ترین ارزش معماری مسجد جامع اصفهان آن است که نقش الگوی پیش‌آهنگ را در تاریخ معماری مشرق‌زمین ایفا نموده است. این طرح به‌عنوان طرح مسجد ایرانی خلق منحصر به‌فردی در میان مساجد جامع جهانی است که بعداً الگوی ایجاد مساجد دیگر در ایران و آسیای میانه می‌گردد.

ارزش‌های سازه‌ای و ساختاری مسجدجامع :

 

مهمترین اصل شناخته شده در معماری خلق فضاهای داخلی است و مهمترین فضای داخلی مسجد محوطۀ روبه‌روی محراب (مقصوره) است. طراحی فضا در مسجد دارای اهمیت خاصی است، ولی هم‌طراز با این اصل اهمیت ساختارهای سازه‌ای و فنی اجرایی است.

 

گنبدخانه در مسجد جامع باشکوه‌ترین قسمت مسجد است که در تحولات قرن پنجم هجری (یازدهم میلادی) فضاهای شبستانی با ستونهای متعدد آن در مقابل محراب، به فضای یکدست و گشاده‌ای تبدیل گردیده است. البته ساخت گنبد از دوران ماقبل اسلام در ایران تجربه شده بود، ولی فنون به‌کار رفته در گنبدهای عظیم مسجد جامع اصفهان، دارای مشخصات معماری دورۀ اسلامی ایران است.

 

ایجاد اسکلت باربر در این گنبدها که ما آن را گنبدهای ترکینه (چند تَرک) می‌نامیم (Rlbs) از فنونی است که مهندسان و معماران ایرانی اجرای آن را با آجر ابداع نموده و امکان ساختن صدها نوع گنبد را به‌وجود آورده‌اند. خلق این نوع سازۀ خاص گنبدی برای نخستین‌بار در مسجد جامع اصفهان صورت می‌گیرد.

معماری اسلامی ایران

نمای بام مسجد جامع عتیق

 

تبدیل مقطع چهارگوش و مربع شکل به فرم دایره از طریق مراحل متوالی گوشه‌سازی یعنی تبدیل چهارضلعی به هشت ضلعی و سپس به شانزده و سی‌و‌دو ضلعی و نهایتاً دایره، محلی که استوانۀ گلوی گنبد بر آن قرار می‌گیرد؛ از ویژگی‌های فنی بی‌نظیری است که ایجاد آن به مسجد جامع اصفهان برمی‌گردد.

 

تَرکینه‌ها با فرم‌های زیبای خاگی (تخم‌مرغی) ابتدا بر روی استوانۀ گنبد ساخته شده و سپس با دو پوستۀ پوششی، یکی در خارج که تَرکبندی را می‌پوشاند و دیگری پوستۀ داخلی که در گنبد نمازخانه در فاصله بین ترک‌ها قرار می‌گیرد، تا آن اسکلت باربر را در زیر گنبد نشان دهد اجرا می‌گردد و یا به سبک پوششی ترکبندی در گنبد شمالی تاج‌الملک که اسکلت باربر دیده نمی‌شود و پوستۀ پوششی داخلی با تزیینات نقوش هندسی احداث گردیده است؛ به این سبک گنبدسازی دو پوستۀ پیوسته اطلاق می‌گردد.

 

ایجاد عناصر باربر عمودی متناسب با محل ساخت و میزان فشار حاصله از وزن انواع پوشش‌ها طراحی شده است. در گنبد نظام‌الملک ـ نمازخانۀ اصلی ـ از ستونهای چهاربخشی که از ترکیب چهار دایره تشکیل شده استفاده شده است. در گنبد شمالی ـ تاج‌الملک ـ از جرزهای مکعبی شکل با نرم‌سازی گوشه‌ها و ایجاد تنوع در مقاطع آنها عناصر باربر ساخته شده در اکثر فضاهای شبستانی از ستونهای استوانه‌ای شکل با سرستونهای مکعبی استفاده شده است. پوشش‌های طاق و چشمه دارای تنوع بی‌نظیری است. در مسجد جامع اصفهان حدود 470 دهانۀ پوششی با بیش از پنجاه روش ساخت اجرا شده است. این تنوع پوشش‌های طاق و چشمه در مساجد جامع جهان استثنایی است.

 

ارزش‌های تزئینی مسجد جامع:

 

در مسجد جامع اصفهان لایه‌ها و سطوح تزیینی همواره از ارکان مهم معماری محسوب می‌گردد. کشیدن نقاشی از تصاویر افراد یا شخصیت‌ها در مساجد اسلامی از ابتدا مجاز نبوده اما به‌کارگیری روشهای دیگر مانند نقوش هندسی و یا طبیعت انتزاعی به‌صورت تزیینی مورد توجه بوده است. در مسجد جامع اصفهان بسیاری از سطوح و فضاهای مسجد با روشهای مختلف تزیینی آراسته شده است که متعلق به ادوار مختلف تاریخی است که به اختصار به شرح آن می‌پردازیم.

 

در قرن سوم (نهم میلادی) دیوارهای خشتی با ملات سیم‌گِل (کاه‌گل بسیار نرم) پوشیده بوده و ستونهای مدور آن که از آجرهای پیش‌بُر (با قالب ذوزنقه‌ای) ساخته شده بود، دارای نمای آجری با بندکشی گچی بوده است. در قرن چهارم (دهم میلادی) الحاقات دورۀ آل‌بویه به‌صورت ستونهای دو بخشی و سه‌بخشی دارای نمای آجری با نقوش آجرهای ظریف به‌صورت گل‌اندازی (basrelief) یا گود و برجسته تزیین شده بوده در قرن پنجم (یازدهم میلادی) دورۀ سلجوقی سطوح تزیینی از ترکیب نقوش هندسی و خط بنایی با حروف عمود برهم اجرا شده در قرن هفتم و هشتم (14 میلادی دورۀ ایلخانان مغول) روش تزیینی عمدتاً ایجاد سطوح گچبری همراه با استفاده از انواع سبک‌های خوشنویسی بوده است.

 

مخصوصاً در احداث محراب‌ها و تزیین آنها با روش گچبری خطوط همراه با نقوش طبیعت انتزاعی بوده است. در قرن نهم (15 میلادی دورۀ تیموریان) استفاده از پوشش‌ها به روش رسمی‌بندی و تزیین سطوح با کاشی‌های الوان خصوصاً در نماهای اطراف حیاط اجرا شده. در قرن دهم تا دوازدهم (16 تا 18 میلادی ـ دورۀ صفوی) ادامۀ روشهای سبک دورۀ تیموری در تزیینات همراه با نقوش مقرنس‌سازی در ایوان شرقی و به‌کارگیری ترکیب آجر و کاشی با مهارت و ظرافت در چهار ایوان اطراف حیاط اجرا شده است.

 

به‌طور کلی تزیینات اجرا شده در مسجد جامع اصفهان مجموعه‌ای از هنرهای تزیینی را در طول تاریخ شهر و تحولات معماری مسجد معرفی می‌نماید . برخی از این تزیینات بعداً در مساجد دیگر اجرا شده است و برخی دیگر مانند کاشی‌های الوان دورۀ تیموری به لحاظ طرح منحصر به‌فرد است، ولی آنچه اهمیت دارد، به‌کارگیری مجموعه‌ای از هنرهای تزیینی به‌ویژه ترکیب آجر و کاشی برای نخستین‌بار است که وحدت و یکپارچگی جذاب و بی‌نظیری را در طول تاریخ برای مسجد جامع اصفهان به ارمغان آورده است.

 

 

محراب اولجایتو

ارزش‌های اسنادی مسجد جامع :

 

در مسجد جامع اصفهان ، کتیبه‌های بسیاری از دوره‌های مختلف وجود دارد که به معرفی تعدادی از آنها می‌پردازیم.‌ـ در داخل گنبد جنوبی معروف به گنبد نظام‌الملک، در اطراف داخلی گلوی گنبد کتیبه‌ای وجود دارد مربوط به دورۀ ملکشاه سلجوقی که از آن پادشاه و وزیر او خواجه نظام‌الملک نام برده شده و به سبک کوفی نوشته شده است و بنابراین مربوط به حدود 473 هجری (1080 م) است.

 

در داخل ایوان جنوبی متصل به گنبد نظام‌الملک کتیبه‌هایی با تاریخ‌های 880 و 918 و 938 و1070 هجری (حدود سالهای 1475 و 1512 و 1531 و 1659 میلادی). در مدخل ایوان جنوبی به گنبد نظام‌الملک دو فرمان به خط ثلث یکی از شاه اسماعیل صفوی مورخ 911 هجری (1505 میلادی) و دیگری از شاه طهماسب صفوی وجود دارد. در طرفین همین مدخل دو محراب در دیوار انتهایی ایوان به خط تاج‌الدین معلم اصفهانی وجود دارد که هر دو دارای تاریخ 918 هجری (1512 میلادی) است.

 

در داخل ایوان غربی مسجد معروف به صفۀ استاد کتیبه‌های متعددی مربوط به سال 1112 هجری (1700 میلادی) وجود دارد. در ایوان شمالی مسجد معروف به ایوان درویش کتیبه‌هایی به خط محمدمحسن امامی با تاریخ‌های 1093 و 1098 (1682 و 1686 میلادی) وجود دارد.

 

در ایوان شرقی مسجد معروف به صفۀ شاگرد کتیبۀ محراب به خط نظام اصفهانی با تاریخ 992 هجری (1584 میلادی) و کتیبه‌ای به خط محمدمحسن امامی با تاریخ 1093 هجری (1682 میلادی) وجود دارد. در داخل گنبد تاج‌الملک ـ گنبد شمالی ـ دارای کتیبه‌ای به خط کوفی به تاریخ 481 هجری (1088 میلادی) است.

 

در داخل نمازخانۀ اولجایتو در ضلع غربی مسجد، محراب معروف و بسیار زیبای اولجایتو مزین به گچبری‌های بسیار متنوع و کتیبه‌های متعدد کار استاد حیدر است به تاریخ 710 هجری (1310 میلادی) ـ سردرِ ورودی نمازخانۀ اولجایتو در داخل حیاط بر روی نمای غربی مسجد، کتیبه‌ای به خط سید محمود نقاش با تاریخ 851 هجری (1447 میلادی) دارد.

 

 

نمونه‌ای از کتیبه‌های مسجد جامع عتیق

 

آماده سازی پرونده نامزدی مسجد جامع اصفهان در راستای ثبت آن در فهرست آثار جهانی:

 

لازم به ذکر است سازمان جهانی تربیتی علمی و فرهنگی که به اختصار یونسکو نامیده  می شود وابسته به سازمان ملل متحد بوده و در سال 1954 با همکاری تعداد زیادی از کشورای دنیا تشکیل شده است و عضویت کشور ایران از سال 1325 شمسی با قبول اساسنامه این سازمان پذیرفته شد. یکی از اهداف مهم این سازمان ، توجه به توسعه امور علمی ، تربیتی و فرهنگی کشورهای عضو می باشد.

 

سازمان یونسکو از اوائل زمان تشکیل آن توجه خاصی به حفاظت از بناهای تاریخی ، توسعه و تشکیل موزه ها و تربیت متخصصین مرمت بناها و آثار تاریخی در کشورهای دنیا با سوابق تاریخی داشته است. در این راستا فهرستی از آثار ارزشمند تاریخی به نام « فهرست آثار جهانی » ایجاد شده است که در این فهرست هر کدام از کشورهای عضو با معرفی آثار تاریخی خود درخواست ثبت آن را  در این فهرست به مجمع عمومی متشکل از نمایندگان و کارشناسان واجد شرائط ارائه می نمایند. کمسیون های مربوطه پس از بررسی های لازم و اعزام کارشناس متخصص جهت بررسی این درخواست نهایتا رای به ثبت آن اثر یا آثار را در فهرست آثار جهانی صادر می نمایند.

 

بدیهی است پس از اعلام ثبت یک اثر در فهرست جهانی دولت کشور درخواست کننده نسبت به حفظ و مرمت و مراقبت آن آثار متعهد می شود. ثبت یک اثر تاریخی در فهرست جهانی و اعلام آن در وسائل ارتباط جمعی جهانی دارای ارزش و اعتبار مهم فرهنگی بوده و علاوه بر اثبات تعهد ملت ها و دولت ها در حفظ آثار تاریخی خود ، معرفی آن آثار به جهانگردان علاقه مند به شناسائی گذشته های تاریخی و توصیه بازدید از آن آثار از عوامل تقویت صنعت توریسم به شمار می آید.

 

کشور ایران با توجه به گذشته های تاریخی بسیار غنی و آثار ارزشمند باقیمانده از دوره های مختلف تاریخی آثار متعددی را در فهرست آثار جهانی به سازمان یونسکو معرفی نموده و همچنین تعدادی از متخصصین آثار تاریخی به عضویت کمیته کارشناسان یونسکو پذیرفته شده اند .

معماری اسلامی ایران

آثار تاریخی ایران که به ثبت جهانی رسیده اند عبارتند از :

 

مجموعه بناهای تخت جمشید

 

مجموعه بناهای میدان نقش جهان

 

بناهای چغارزنبیل

 

مجموعه بناهای پاسارگاد

 

مجموعه بناهای تخت سلیمان

 

باغ و عمارت چهلستون

 

خانقاه و بقعه شیخ صفی الدین در اردبیل

 

بازار تاریخی تبریز

 

ارگ بم در استان کرمان

 

گنبد سلطانیه در استان زنجان

 

سنگ نوشته بیستون در کرمانشاه

 

مجموعه کلیساهای آذربایجان ایران

 

سازه های آبی شوشتر در خوزستان

 

و باغ های ایرانی در استان های فارس ، مازندران ، اصفهان ، کرمان ، یزد ، خراسان و کاشان.

در راستای این امر خطیر یعنی معرفی هر چه بهتر این بناهای تاریخی واجد ارزش به ایرانیان و جهانیان ، در سال 1389 موضوع ارسال پرونده ی مسجد جامع اصفهان جهت ثبت جهانی در دستور کار مدیران میراث فرهنگی اصفهان قرار گرفت . البته لازم به ذکر است تقریبا در سه دهه ی گذشته ، هر چند سال یک بار اقداماتی ناچیز در این خصوص صورت می پذیرفت لیکن به دلیل حجم گسترده ی فعالیت های لازم جهت فراهم نمودن زمینه های ثبت بنا و عدم توانایی و همت مورد نیاز ، هر بار موضوع متوقف می گردید .

 

با این پیشینه و علی رغم آگاهی و احاطه ی کامل مسئولان میراث فرهنگی وقت اصفهان به دشواری ها و مانع های موجود در این راه که کوچک ترین آن می توانست به جریان ثبت این بنا لطماتی فراوان وارد سازد ، با همتی والا در این راه گام نهاده شد.

 

بدین منظور با تشکیل کمیته ای در سال1389 پرونده ای کامل و جامع و منطبق بر اصول مورد نظر یونسکو تهیه و در دی ماه همان سال ارسال گردید . در پی این اقدام ، مجددا آماده نمودن زمینه های ثبت بنا مد نظر گرفت  و در راستای تداوم ساماندهی و حفاظت مسجد ، با تنظیم برنامه ای مدون، اقدامات بی‌نظیری صورت پذیرفت.

 

معماری اسلامی ایران

راه اندازی پایگاه مسجد ، ایجاد فضای معرفی جهت آشنایی هر چه بیشتر بازدیدکنندگان با این بنا ، مجهز به تابلوهایی با دو زبان ، ماکت کلی مجموعه ، بخش نمایش فیلم و دستگاههای الکترونیکی نمایشگر که شاید اندک معدودی از بناهای تاریخی ایران واجد آن باشند ، سامان دهی و ایجاد پایگاه باستان شناسی اشیاء مکشوفه با موزه ی ضمیمه ی آن ، ایجاد فضای مرمت اشیاء ، بخش آرشیو اسناد مسجد و … نیز از زمره اقدامات صورت پذیرفته در این راستا است .

 

خوشبختانه پس از اتمام مراحل بازدید کارشناسان اعزامی یونسکو در شهریور ماه 1390 ، علاوه بر سامان دهی اولیه سامان دهی اصولی این بنای تاریخی نیز از اذهان مسئولان دور نماند و با انتخاب متخصصانی متبحر در زمینه های مختلف اعم از تاسیسات الکتریکی و مکانیکی ، مرمت و … تحت نظارت کمیته‌ای متشکل از متخصصین واجد صلاحیت ، زمینه‌های دست یابی قریب‌الوقوع این مسجد با ارزش را، به آنچه که شایسته و درخور مقام و منزلت آن است فراهم نمود.

 

به امید آن که با همکاری و تعامل هر چه بیشتر مسئولان شهری علی الخصوص اوقاف با اداره ی کل میراث فرهنگی اصفهان ، که آغازگر و تنها متولی این اقدام خطیر و ملی می باشد بتوان با فراهم نمودن شرایط مطلوب تر ، نگین معماری اسلامی ایران را به نگین معماری جهان مبدل نمود.

نمای کلی از مسجد جامع عتیق

 

گرداوری گروه فن و هنر ایران زمین

منبع :http://www.memarnet.com
برچسب‌ها: مسجدجامع اصفهان

  سایت فن و هنر ایران زمین

 

WhatsApp chat