0 Items
انتشار دانشنامه گل و مرغ

انتشار دانشنامه گل و مرغ

انتشار دانشنامه گل و مرغ

جلیل جوکار که بخشی از تمرکزش را بر روی تالیف کتاب‌های پژوهشی گذاشته است، بخش از این مشکل را ناشی از ضعف کتاب‌های پژوهشی در این بخش می‌داند.

نقش گل و مرغ
نقش گل و مرغ
نقاشی و نگارگری ایرانی , گل مرغ
نقاشی و نگارگری ایرانی , گل مرغ
نقاشی و نگارگری ایرانی , گل مرغ

جلیل جوکار درباره دانشنامه گل و مرغ ایرانی گفت: این دانشنامه در چهار مجلد منتشر خواهد شد و جلد نخست این دانشنامه به زندگی‌نامه و آثار 201 هنرمند نگارگر از دوره تیموری تا کمال‌المک اختصاص دارد که به طور تخصصی روی گل و مرغ کار می‌کردند.

به گفته این نگارگر گل و مرغ ایرانی با این که از قدمت بسیار بالایی برخورداراست و حتی در موزه باباخانی در اراک یک گل و مرغ به قدمت چهار هزار سال داریم؛ اما کتاب و آثار پژوهشی در این زمینه بسیار کم است.

وی افزود:  کتاب موجود در این زمینه گل و مرغ ایرانی به 10 عنوان هم نمی‌رسد. حتی گل و مرغ‌های ایرانی در مجموعه‌های شخصی پراکنده است و حتی موزه‌ای برای گل و مرغ ایرانی نداریم.

جوکار گفت:یکی از شاخه‌های اصلی و بدیع نقاشی ایرانی، نقاشی گل و مرغ است که شامل نقاشی گل‌ها و بوته به تنهایی گل و بوته‌سازی و یا نقاشی گل‌ها و پرندگان دانه خواری چون بلبل در کنار هم گل و مرغ سازی می‌شود.

او افزود: برخی معتقدند که نقاشی گل و مرغ نوعی طبیعت‌سازی ناتورئالیسم ایرانی است. در حالی که در این نقاشی حالت گل‌ها، چیدمان آنها در کنار یکدیگر و تناسب حاکم بر اجزاء و عناصر تابلو از روالی طبیعی تبعیت نمی‌کند، گل‌ها و گیاهان با طنّازی و ناز و با ساقه‌هایی منحنی و مبتنی بر گردش حلزونی که در بطن طرح مستقر است، درهم می‌تابند و پرندگانی که عاشقانه گل‌ها را نظاره‌گر هستند و گاه در سایه‌سار گل خفته‌اند بسیار ریز نقش و ظریفند و اندامی کوچکتر از گل دارند.

به گفته جوکار؛ گل و مرغ ایرانی در عین حال که سه بعدی به نظر می‌رسد؛ امّا به هیچ وجه از پرسپکتیو نقطه‌ای برخودار نیست و دو بعدی و تجریدی است. گرچه تجرید گل‌ها در گل و مرغ به اندازه تجرید گل‌ها در تذهیب نیست، اما گاهی نمی‌توان این نکته را منکر شد که در طراحی و ساخت و ساز گل‌ها و پرندگان انگاره ایرانی کاملاً عاشقانه و بیانگر تغزّنی عارفانه است. انواع گل‌ها و پرندگان در این هنر بیانگر مفاهیمی عارفانه‌اند و دریک کلام نمادین هستند. حتی کمپوزیسیون مستقر در اثر نیز به صورت نمادین بیانگر عشق و عشقه است. آنگونه عشقی که گیاهان و پرندگان را به تسبیح یگانه هستی بخش وا می‌دارد و کثرت به سوی وحدت رهنمون می‌شود.

به گفته این نگارگر گل و مرغ ایرانی با این که از قدمت بسیار بالایی برخورداراست و حتی در موزه باباخانی در اراک یک گل و مرغ به قدمت چهار هزار سال داریم؛ اما کتاب و آثار پژوهشی در این زمینه بسیار کم است.
جوکار ادامه داد: بخش عمده گل و مرغ‌های ایرانی در مجموعه شخصی محمدعلی کریمی تبریزی در لندن و ناصر خلیلی در لندن است و در موزه‌های چون موزه هنرهای معاصر ایران، موزه هنرهای تزیینی، کاخ گلستان، کاخ سعدآباد و مدرسه عالی مطهری به صورت پراکنده گل و مرغ وجود دارد.

به گفته این مدرس نگارگری؛ با توجه به اهمیت و جایگاه گل و مرغ ایران در عرصه بین‌الملی اما تاکنون حتی یک نمایشگاه مستقل گل و مرغ در ایران برپا نشده است و تنها در نمایشگاه شاهکارهای نگارگری تعدادی گل و مرغ به نمایش گذاشته شد.

این مدرس دانشگاه افزود: دراین مجلد ضمن معرفی هنرمندان نگارگر محل تولد، شاگردان، تاثیرات، آثار و در کدام موزه‌ها آثارشان به نمایش گذاشته شده است؛ درباره تفاوت امضا آنها سخن گفته‌ام که چگونه این گروه از نگارگران از رقم سجع برای امضاء استفاده می‌کردند. سجع ریشه در عرفان اسلامی دارد و ازقرن سوم وارد نگارگری شده است. در اصطلاح نسخه‌شناسی اثر دارای امضاء را رقم‌دار و اثر بدون امضاء را بی‌رقم می‌نامند و زمانی که هنرمند نام خود را در قالب نام خداوند یا قدیسین بیان می‌کند، این گونه امضاء را رَقم مسجّع می‌نامند.

این نگارگردرباره آینده گل و مرغ ایرانی گفت: من به آینده گل و مرغ ایرانی بسیار خوش‌بین هستم چرا که گل و مرغ ایرانی زبان گویایی است و در تمام جهان طرفدران بسیاری دارد. شاید بسیاری با تذهیب نتوانند ارتباط برقرار کنند، اما گل و مرغ از چنان توانی برخوردار است که هر چشمی را خیره کند.

او درباره دشواری‌های تالیف دانشنامه گل و مرغ ایرانی گفت: دست‌یابی به تصاویر گل و مرغ ایرانی بسیار دشوار است و من تک تک تصاویری که در این دانشنامه منتشر خواهد شد را از گوشه گوشه دنیا گردآوری کردم و چون تالیف و تدوین این دانشنامه به پایان نرسیده است از کسانی که دسترسی به مجموعه‌های گل و مرغ ایرانی دارند درخواست می‌کنم با در اختیار گذاشتن تصاویر گل و مرغ ایرانی من را در پربار کردن این دانشنامه یاری کنند.

به گفته جوکار این دانشنامه در 4 مجلد منتشر خواهد شد که جلد نخست آن از سوی فرهنگستان هنر منتشر می‌شود.

جلیل جوکار درسال 1349 درآبادان متولد شد.او مهندس پتروشیمی است و کارشناسی ارشد صنایع رنگ (شیمی رنگ) دارد.

این نگارگر، درجه یک هنر(دکترا) در رشته نگارگری ازشورای عالی فرهنگ و هنر را احراز کرده است و سابقه 29 سال فعالیت و تجربه در زمینه نقاشی عمومی را که 19 سال آن به طور تخصصی در زمینه نقاشی ایرانی شامل گل و مرغ، تذهیب، تشعیر، مینیاتور و طراحی فرش بوده است، در کارنامه فعالیت‌هایش ثبت کرده است.

عضویت پیوسته، سخنگو وعضو شورای برنامه‌ریزی انجمن نگارگری ایران، عضویت در کمیته آزمون‌سازی فنی وحرفه‌ای کشوردر زمینه نگارگری و طرح فرش، عضویت جامعه مخترعین و مبتکرین ایران، عضو شورای تخصصی گروه صنایع دستی دانشگاه سوره، عضو شورای سیاستگذاری و انتخاب آثارهفتمین دوسالانه ملی نگارگری ایران 88- 1387، عضو شورای دبیران دومین جشنواره بین‌الملی فجر1388، دبیر نخستین جشنواره فجر نگارگری 1388 از دیگر سوابق او به شمار می‌روند.

از جوکار، تالیفات بسیاری در زمینه هنر نگارگری به چاپ رسیده‌اند.

او همچنین سال‌ها است که به تدریس در رشته نگارگری و تذهیب و گل و مرغ و رنگ‌سازی در مدارس و دانشگاه‌های هنری مشغول است و نمایشگاه‌های متعددی در داخل و خارج از کشور برگزار کرده که برخی از آنها با اخذ جوایزی همراه بوده‌اند.

داوری دو دوره مسابقات نقاشی دانشجویان دانشگاه‌های آزاد سراسر کشور سال 82 و 83 اراک، داوری جشنواره منطقه‌ای شمال کشور با عنوان توان انسانیت بهمن 82، داوری جشنواره بین‌المللی امام رضا درزمینه نگارگری، شیراز 1386 و انجام سخنرانی‌های مختلف در حوزه مباحث هنرهای سنتی از دیگر فعالیت‌های این نقاش محسوب می شود.

بخش هنری تبیان
منبع: هنرآنلاین

تذهیب

تذهیب

تذهیب

تذهیب

تذهیب

تذهیب

تذهیب

تذهیب

تذهیب

تذهیب٬ هنر تذهیب٬
آموزش تذهیب

هنر تذهیب چیست؟

آموزش هنر تذهیب

تذهیب روی سفال
تذهیب کاری

تذهیب ایرانی

تذهیب اسلیمی

تذهیب خوشنویسی


تذهیب

در فرهنگ‌های فارسی تعریف دقیقی از تذهیب وجود ندارد؛ تعریفی که ما را به اصل و منشاء این هنر رهنمون باشد. در برخی از کتابهای قدیمی و اغلب تذکره‌ها فقط نامی از نقاشان و مذهبان آمده‌است که این، برای دریافت معنای تذهیب کافی نیست. لغت تذهیب واژه‌ای عربی است و مصدری از «ذهب» در باب تفعیل است. ذهب به معنای طلاست و تذهیب به معنای طلاکاری و زراندود کردن است از طرفی رنگ طلایی در هنر تذهیب به‌ عنوان رنگ درخشانی است که ارزش ویژه‌ای دارد برای همین تذهیب را زر گرفتن و طلا کاری دانسته‌اند. به هر حال تذهیب را می‌توان مجموعه‌ای از نقشهای بدیع و زیبا دانست که نقاشان و مذهبان برای هرچه زیباتر کردن کتابهای مذهبی، علمی، فرهنگی، تاریخی، دیوان اشعار، جُنگهای هنری و قطعه‌های زیبای خط به کار می‌برند. استادان تذهیب این مجموعه‌های زیبا را در جای جای کتابها به کار می‌گیرند تا صفحه‌های زرین ادبیات جاودان و متون مذهبی سرزمین خود را زیبایی دیداری ببخشند. بدین ترتیب است که کناره‌ها و اطراف صفحه‌ها، با طرحهایی از شاخه‌ها و بندهای اسلیمی، ساقه، گلها و برگهای ختایی، شاخه‌های اسلیمی و گلهای ختایی و یا بندهای اسلیمی و ختایی و… مزین می‌شوند.

(بیشتر…)

نگارگری گل و مرغ

نگارگری گل و مرغ

نگارگری گل و مرغ

گروه فن و هنر ایران زمین طراح و سازنده دکوراسیون داخلی خاص و منحصر به فرد چوبی در راستای احیای هنر نقاشی و مینیاتور اقدام به راه اندازی بخش نقاشی گل و مرغ روی سازه های چوبی کردیم .

عکس زیر به لندن کاری معروف است که در ایتالیا اجرا شده است .   این سبک در انگلستان محبوبیت بسیاری داشته است و در ایران نیز زمانی بسیار مورد استفاده بوده است .

نقاشی
نقاشی روی چوب ، کلاسیک

گل و مرغ سبکی در نگارگری ایرانی است. گل و مرغ نماد موهبت الهی و تجلی ظریف و لطیف آفریدگار است. گفتگوی عاشقانه گل و مرغ نیز به تسبیح‌گویی خداوند و ذکر حق تشبیه می‌شود. گل مقام معشوق را دارد و پرنده (مرغ)، عاشق. در نگارگری گل و مرغ ایجاد هارمونی بین عناصر نقاشی بسیار ظریف است. لازم نیست حتماً پرنده نیز در اثر ترسیم شود اما در صورت حضور به حالت انتظار صبورانه برای شکوفایی گل و عشقبازی با او است. پرنده گاه با اوج‌گیری و حالت سرمستی، خود را از عالم ماده جدا کرده و حالت صعود به سوی عالم غیرمادی دارد.

بیت شعر زیر مفهوم نهفته در نگارگری گل و مرغ را به خوبی بازتاب می‌دهد:

فکر بلبل همه آن است که گل شد یارش

گل در اندیشه که چون عشوه کند در کارش

نگارگری ایران نگارگری ایرانی به عنوان هنری برگرفته از مفاهیمی چون تعالی روح و رسیدن به عالم معنا و جاودانگی با نگرش حقیقت گرا و هنر قدسی در سراسر دنیا شناخته شده است.

رنگ‌آمیزی نقش‌های گل و مرغ و به طور کلی نگارگری ایرانی واقع‌گرا نیست و نقاش در انتخاب رنگ‌ها کمابیش آزادی عمل دارد.

تاریخچه گل مرغ در هنر سنتی ایران زمین

نگارگری گل و مرغ
از نظر تاریخی ترکیب گیاهان و پرندگان از زمان دور شدن ترسیم گیاهان به طرح‌های هندسی آغاز شد. زیرا گل‌ها و گیاهان با بافت حلقه‌ای و پر خم و پیچ خود می‌توانند طرح‌های هندسی را بپذیرند اما پرندگان با نرمی اندام‌هایشان به طرح‌های غیرهندسی نیاز دارند.

آثار گل و مرغ از دوران سلجوقی، صفوی و قاجار وجود دارند که تفاوت‌هایی با هم دارند اما روند تغییرات آنها در طول زمان کند بوده است. در اواخر دوران صفویه پرندگان با دقت زیادی کشیده می‌شدند و پس از آن تغییر شگرفی در این هنر دیده نمی‌شود. در شیوه اجرا تفاوت‌هایی وجود دارد برای مثال در مکتب شیراز گلبرگ‌ها پُرتر هستند و در روش‌های دیگری کاملا نازک و اندک هستند.

دو باریکه کاشی از جنس سفال، رنگ آمیزی شده (طرح گل و مرغ) با لعاب رنگی بر روی لعاب سفید متعلق به نیمه نخست سده ۱۹ میلادی
دو باریکه کاشی از جنس سفال، رنگ آمیزی شده (طرح گل و مرغ) با لعاب رنگی بر روی لعاب سفید متعلق به نیمه نخست سده ۱۹ میلادی

دو باریکه کاشی از جنس سفال، رنگ آمیزی شده (طرح گل و مرغ) با لعاب رنگی بر روی لعاب سفید متعلق به نیمه نخست سده ۱۹ میلادی

نگارگری و نقاشی ایرانی

نقاشی، نگارگری یا رسم، فرآیندی است که طی آن رنگ بر روی یک سطح مانند کاغذ یا بوم ایجاد نقش می‌کندو اثری خلق می‌شود. فردی که این فرایند توسط او انجام می‌گیرد نقاش نام دارد، به‌خصوص زمانی که نقاشی حرفهٔ شخص باشد.

نقاشی یکی از رشته‌های اصلی هنرهای تجسمی است و قدمت آن شش برابر زبان نوشتاری می‌باشد.برخی از پژوهشگران معنقدند اولین نقاشی‌های یافت‌شده در غارها حاکی از آن است که انسان‌های اولیه با کشیدن نقش حیوانات و شکارشان به نوعی خود را آمادهٔ نبرد با آن‌ها می‌کرده‌اند.

درباره نقاشی و نگارگری ایران

در قیاس با نقاشی، طراحی، سلسله عملیات ایجاد یک سری اثر و نشانه با استفاده از فشار آوردن یا حرکت ابزاری بر روی یک سطح است.

نقاشی ساختمان یک روش قابل اجرا برای تزئین دیوارهای یک ینا با استفاده از رنگ‌آمیزی در ساختار جزئیات کار موجود است.

نقاشی ايرانی ، نقوش سنتی، نگارگری، گل ومرغ، نقاشی، گل، پرداز

عکسهای نقاشی های سنتی با طرح گل و مرغ


تاریخچه ای برای نقشمایۀ گل و مرغ

الهۀ معروضی

گل و مرغ یکی از نقش مایه های شایع در هنر نقش پردازی ایرانی است که قدمت 4000 ساله دارد. قدیمیترین گل و مرغ را در موزۀ بابا خانی اراک داریم.

احتمالاً اولین همنشینی گیاه و پرنده از اسطورۀ سیمرغ و درخت زندگی برخاسته است. در نقوش کهن سیمرغ بر روی درخت ترسیم شده یا این که پر و دم و اجزاء گوناگون بدن او با رستنیها پیوند دارند. زیرا در ادبیات پیش از اسلام آشیانۀ سیمرغ را بر روی درخت زندگی می دانسته اند که هر بار بر آن می نشیند تخم همۀ گیاهان مفید از آن فرو می ریزد و هر بار برمی خیزد شاخه ای تازه می روید که دارای تخم همۀ گیاهان مفید می باشد.

بعدها این درخت به کوه قاف تبدیل شده و یا همنشینی پرنده و درخت و کوه با هم تصویر شده است:

نشان سیمرغ احتمالاً نشان رسمی امپراطوری ساسانی بوده است.

بر دیوار تاق بستان جامۀ خسروپرویز منقّش به نشان سیمرغ است. در شهر سمرقند در بخش غربی دیوار افراسیاب نیز شاه یا شاهزاده ای با جامۀ سیمرغ نشان نقش شده است. گویند این نگاره مربوط به یزدگرد سوم آخرین شاه ساسانی است. جامه ای از ابریشم منقش به سیمرغ و به جا مانده از دوران ساسانی در موزۀ سرنوچی پاریس در معرض نمایش است.

بر دیوار تاق بستان جامۀ خسروپرویز منقّش به نشان سیمرغ است
بر دیوار تاق بستان جامۀ خسروپرویز منقّش به نشان سیمرغ است

کاشیها، کاسه ها و ظروف زرّین و سیمین ساسانی به شمار انبوه وجود دارند.

پس از اسلام گویا سیمرغ را رمز جبرئیل می دانستند. بزرگ پیکری، شکوه و جمال، پر و بال، پرورندگی (سیمرغ زال را می پرورد و جبرئیل کودکان بی پناه بنی اسرائیل را)، درمانگری (سیمرغ زخمهای رستم و رخش را التیام می دهد و جبرئیل زخم سینۀ رسول را) و نشیمن داشتن بر درخت مقدّس (سیمرغ ساکن هرویسپ تخمک و جبرئیل ساکن سدرة المنتهی است) از صفات مشترکی است که برای این دو می توان برشمرد و ویژگی اخر پیوستگی جبرئیل با گیاه را نیز می رساند.

از سدۀ سوم و چهارم هجری نقش سیمرغ بر روی سفالینه های نیشابور موجود است.

از سدۀ سوم و چهارم هجری نقش سیمرغ بر روی سفالینه های نیشابور موجود است.
از سدۀ سوم و چهارم هجری نقش سیمرغ بر روی سفالینه های نیشابور موجود است.

در دورۀ ایلخانی و تیموری نقش سیمرغ در تزئین بناها به صورت کاشیکاری استفاده شده است.

در دورۀ صفوی نقش سیمرغ به نسبت دوره های قبل و نیز نسبت به نقش طاووس کمتر استفاده شده، امّا باز نمونه های زیبایی دارد. از جمله در کاشیکاریهای نمای بیرونی کاخ هشت بهشت و نیز جدال سیمرغ و اژدها در قصری صفوی که اکنون به نام خانۀ پیرنیا در شهر نائین وجود دارد، بعضی ایوانهای مجموعۀ گنجعلیخان کرمان و سردر ورودی مدرسۀ علمیۀ دیوان ایوان بیگی در بخارا.

دورۀ صفوی نقش سیمرغ
دورۀ صفوی نقش سیمرغ

پرندۀ دیگری که در نقوش کهن ایرانی دست کم از دورۀ ساسانی با درخت و گیاه همنشین بوده طاووس می باشد. نشان شاهنشاهی ساسانی سیمرغی است که دم طاووس، بدن عقاب و سر و پنجه های شیر دارد. سیمرغ در افسانه های مندایی دارای سر انسان، چهار بال و دمی طاووس گونه است.

به گفتۀ مورّخان در کنار آتشکده های ساسانی از جمله آتشکدۀ بخارا جایگاهی برای نگهداری طاووسان بوده است.[viii] چون خالهای روی دم طاووس شبیه چشم است می توان او را نمادی از مهرایزد دانست که ده هزار چشم دارد و از همۀ مراتع و جانوران مفید پاسداری می کند. پس نگهبان آتش و درخت مقدّس (درخت زندگی یا سرو کشمر) نیز می تواند باشد.

برای همین در دو طرف درخت آن را ترسیم کرده اند. در ضمن در زبان سانسکریت به طاووس میور mayora می گویند که به نام مهر نزدیکی دارد.

از دورۀ ساسانی نقش طاووس و گیاه در کنار هم موجود است

پس از اسلام اسطورۀ رانده شدن طاووس از بهشت مطرح شد و حکیم عطّار در منطق الطّیر تنها آرزوی طاووس را دوباره رسیدن به باغ بهشت و دربانی آنجا را نمودن می داند و او را نماد انسانهایی فرض می کند که به طمع بهشت خدا را می پرستند و آرزوی قرب و لقاء الله را ندارند. از دورۀ صفوی چنین نقشی موجود است.

حافظ  تلمیحی به این قضیه دارد که می فرماید:

زلف مشکین تو در گلشن فردوس عذار / چیست طاووس که در باغ نعیم افتاده است

دیگر این که طاووس در باغ بهشت نشانۀ پیامبر در باغ بهشت است. حکیم سنایی پیامبر را طاووس بوستان قدسی خوانده است:

کرده با شاهپر طاووسی / جلوه در بوستان قدسی

نقش طاووس به عنوان نماد پیامبر اسلام را می توان بر روی سکّۀ طلای بیست تومانی دورۀ قاجار که در سال 1210 هجری در تهران ضرب شده است، مشاهده نمود. در این سکّه بر روی نقش طاووس کلمۀ «یا محمّد» نوشته شده است.

دیگر این که همچنان که به همسانی جبرئیل و سیمرغ اشاره شده  در روایات او را «طاووس الملائکه» نیز گفته اند و باز ارتباط جبرئیل و سدرة المنتهی مطرح می شود.

پس پیش از اسلام نیز نقشمایۀ گل و مرغ به طرز خاصی در ایران زمین سابقه داشته که یا به صورت سیمرغ و نقوش گیاهی و یا هم نشینی طاووس و نقوش گیاهی بوده است.

“ظهور نقش گل و مرغ در چین که از طلایه داران این نقشمایه است مربوط به قرن هفتم میلادی یعنی یکم هجری است.  دو کشور چین و ایران از زمان ساسانیان با هم مراوده داشته اند. ولی در این زمان هنر گل و مرغ در چین وجود نداشته است.

در نقّاشی گل و مرغ چینی معمولاً چهار گیاه هلو، ارغوان، خیزران و داوودی ترسیم می شوند که آنها را نماد چهار مرد دانا می دانند.

محتمل است که ترکهای سلجوقی که از آسیای مرکزی به فلات ایران سرازیر شدند و می خواستند سلسلۀ جدیدی را در آنجا بنا نهند، برخی عناصر خاصّ فرهنگی شرق دور را از چین شمالی به این فلات منتقل کرده باشند.

از قدیمیترین کتب مصوّر دورۀ سلجوقی شاید «اندرزنامه» باشد که تاریخ 483 هجری را دارد و کریستین پرایس نقوش آن را «کهنترین مینیاتور» می داند که در گرگان به سال 475 تا 483 نوشته و به تصویر کشیده شده است و اکنون به همراه دیوان مصوّر دیگری به نام «ورقه و گلشاه» در موزۀ توپقاپوی استانبول نگهداری می شود.

بیشتر اهل فن نگاره های این کتاب را اثر هنرمندی ایرانی می دانند. هفتاد و یک تصویر در این کتاب وجود دارد که متن و زمینۀ بسیاری از آنها به رنگهای آبی و قرمز و سبز است و بخشهای خالی و سادۀ متن با گل و پرنده و پیچکهای تزئینی پر شده و یادآور شیوۀ سفالینه های این دوران است. متن کتاب از اشعار فارسی است و تصاویری زیبا بدون استفاده از سایه روشن و قوانین مربوط به مناظر و مرایا دارد.

از نگارگران دورۀ سلجوقی می توان از «ابوتراب» و «فخرالدین حسین بدیع نقّاش» که معاصر خواجه نصیرالدین طوسی بوده اند نام برد.

به طور آشکار در زمان حملۀ مغول که راه را بر انتقال و تأثیر سنن نقّاشی چینی بر ایران گشود، عناصر نقّاشی چینی وارد هنر نقّاشی ایران شدند.

زمان ایلخانیان و تیموریان و اوایل دورۀ صفوی زمانی بود که تأثیرات بسیاری از نقّاشی چینی را در نگارگری ایرانی می توان مشاهده نمود.

دو نتیجۀ مهمّ حکومت ایلخانان به عقیدۀ پاکباز «یکی انتقال سنّتهای هنر چینی به ایران است که منبع الهام تازه برای نگارگران شد و دیگر بنیانگذاری نوعی هنرپروری است که سنّت کارگروهی هنرمندان در کتابخانه- کارگاه سلطنتی را پدید آورد.» (پاکباز، 60،  1385).

ولی باید خاطرنشان ساخت که نقشمایه های چینی به شکل مستقیم و بدون تغییر وارد نقّاشی ایرانی شده اند. چنان که دکتر آژند در مقاله اش اشاره کرده «روند تأثیرپذیری هنر ایران از هنر چینی در این دوران دیرآهنگ بیشتر یک روند همگون سازی بود تا روند تقلیدی، از این رو در تعامل هنری نوعی سبک دورگۀ ایرانی- چینی پدید آمد.» (آژند، 23، 1380) در کتابی مانند منافع الحیوان، جامع التواریخ و شاهنامۀ دموت این تأثیرات مشاهده می شوند.

در منافع الحیوان ابن بختیشوع که در سال 695 هجری در مراغه کتابت شده «رنگ کار شده که نقّاشی چینی دوران امپراطوری خاندان سونگ و یوان را به یاد می آورد. درختها و پیچکها، بوته های تزئینی و پرندگان به عنوان وسایل تزیین فواصل خالی میان تصاویر و حیوانات را پر کرده اند. » (آزادپیما، 53، 1370). در تصویری از این کتاب دو پرنده در حاشیۀ نقّاشی بر گیاهی نشسته اند.

«در دوران تیموری ظرفهای گل و مرغی و صنایع چین به سواحل جنوب شرقی آسیا تا شبه جزیرۀ عربستان رسیدند.» (شهدادی، 258، 1380) پس از آن سبک تیموری از سبک ایلخانی نشأت گرفت و خود منشأ سبک هرات شد.

در کارگاههای دربار شاهرخ تیموری و پسرش بایسنقر میرزا، دستاوردهای پیشین نگارگران شیراز و بغداد و تبریز و نیز شاید تأثیرات چینی به هم آمیخته شدند و سبک رسمی هرات به وجود آمد (نیمۀ نخست سدۀ نهم هجری). (پاکباز، 1386، 644)

گلها و پرنده ها از قرن نهم هجری در نقّاشی ایرانی وجود دارند، ولی مستقل نبوده و تنها به عنوان عناصر موجود در نقّاشی در حاشیۀ کادر به کار می رفته است. نمونه های نقّاشی مربوط به قرن نهم همانند کتاب عجایب المخلوقات قزوینی گواه این مسئله هستند، مثلاً پرنده ای بر درختی تصویر شده است.

در دوران صفوی به دلیل ارتباط با غرب تأثیر چین به تدریج کم شد تا این که در انتهای دورۀ صفوی این تأثیر از بین رفت.

در مورد تاریخ پیدایش آثار گل و مرغ به سبک امروزی باید ذکر کرد که پس از رانده شدن نقّاشان از دربر شاه طهماسب در قرن 10 هجری، تولید نقّاشیها به صورت آزاد و فارغ از سفارشات دربار رونق گرفت.

رضا عباسی (درگذشته ۱۰۴۴هـ / ۱۶۳۵ م) مشهورترین نقاش زمان شاه عباس صفوی و فرزند مولانا علی‌اصغر کاشی است.

در میان هنرمندان این دوره رضا عبّاسی نخستین بار توانست «… پرندۀ کوچکی را از زمینۀ آثار نقّاشی ایرانی بیرون آورده و به مضمون اصلی نقّاشی تبدیل کند.» (شهدادی، 11، 1384) او پرندگانی را تصویر می کرد که در محیط زندگی او در «دسترس و دید او قرار داشته اند و بومی باغهای اصفهان بوده اند.» (شهدادی، 20، 1384)

«گلها و پرنده های مستقل از قرن یازدهم به بعد به فراوانی نقّاشی می شوند و به صورت تک نقّاشی بر صفحات مرقّعات می نشینند.» (آغداشلو، 35، 1367)

گل و بلبل در هنر ایرانی

در اواخر دوره صفوی و در ادامه هنر نگارگری ایرانی شیوه‌ای از نمایش گل‌ها و گیاهان به همراه پرندگان، معروف به نقاشی گل و مرغ (گل و بلبل) پدید آمد. این شیوه به لحاظ مفهومی و زیبایی‌های بصری در دوره قاجار به اوج می‌رسد. فرضیه‌های پژوهش پیش رو به این ترتیب است که ترکیب نمادین گیاه و پرنده نمونه وارترین تصویر برای باغِ بهشت است و همچنین آثار گل و مرغ در دوره صفوی و قاجار ریشه در ادبیات و عرفان اسلامی دارند. نقاشی گل و مرغ در ادامه هنر سنتی نگارگری که هنری سنتی ـ اسلامی و قدسی است بوجود آمد و رشد و نمود آثار هنری اسلامی بر زمینه‌ای از اندیشه‌های عرفانی و اسلامی بوده است. اندیشه‌های نمادین پیرامون گل و گیاه، پرندگان و باغ بهشت و نیز اهداف و غایات توحیدی هنر سنتی ـ اسلامی که در نگارگری و در نمایش باغ بهشت نمود یافته است به همراه اهداف توحیدی نهفته در عرفان اسلامی جملگی در ادبیات و زبان پارسی ـ در سنت ادبی گل و بلبل و داستان مرغان روح ـ قابل پیگیری است.

به گفتۀ دیبا در مقالۀ گل و بلبل در هنر ایرانی دو مرحله در نقّاشی با موضوع گل و پرنده وجود دارد که البتّه منظور پس از اسلام است: «ایران اسلامی تا میانۀ دورۀ صفوی (710- 1650 م.) که این مرحله متأثر از گل و پرندۀ زمان سونگ شمالی می باشد.» (دیبا، 101، 1996) و ایران اواخر صفوی و دورۀ قاجار که طرحهای طبیعت گرایانۀ اروپایی همراه با باسمه های گیاهشناسی به ایران وارد می شده اند.

در مرحلۀ دوم ارتباط با تجّار هلندی و انگلیسی باعث شد که این گراورها با نقوش گیاهی از اروپا وارد ایران شده و از آن نقوش در منسوجات سفارشی آنان استفاده شود. پس از رضا عبّاسی پسر وی شفیع عبّاسی که طرّاح پارچه نیز بود این اساس را محکم نموده و آثاری را در این زمینه تولید کرد. در دوره های بعدی هنرمندان دیگر به تکامل و غنای نقّاشی پرداختند.”

در دورۀ افشاریه به طور مشخّص در کاخ خورشید کلات همنشینی گیاه و پرنده را در گچبریها می بینیم، ولی چون هنرمندان هندی به خدمت گرفته شده اند، طوطی در کنار گیاهان گرمسیری نشسته و از عناصر بومی اثری نیست.

هنرمندان دورۀ زند نقّاشی بومی را با ابعاد بزرگ در بناهای معماری اجرا کردند و نقّاشی مورد استفادۀ فراوان قرار گرفته و به اوج رسید، همچنان که به اجرا بر روی مرقّعات نیز ادامه می دادند. از جمله نقّاشان دورۀ زند علی اشرف، آقا صادق، محمّد هادی اوّل و میرزا بابا را می توان نام برد که هر کدام شیوۀ منحصر به فردی در اجرای آثار داشتند. به خصوص علی اشرف که بر زمینه ای تیره گلهای ریز و رنگارنگ را جای می داد و صفحه را پر می کرد.

“در زمان قاجار هم بر بناهای معماری و هم بر روی وسایل کاربردی این نقّاشی مشاهده می شده که به یک نقّاشی سنّتی تبدیل شد و از آن پس نقّاشان با الگوبرداری از نقّاشان پیشین فقط به غنای این نوع آثار توجّه کردند و آن را تکامل بخشیدند. فتحعلیشاه به اجرای این نقّاشی در بناها اهمیّت داده و نقّاشان را دوباره در دربار گرد آورد. از نقّاشان این دوره می توان به محمّد جعفر میناساز، محمّد باقر و برجسته تر از همه آقا لطفعلی صورتگر شیرازی اشاره نمود.

در دورۀ صفوی آثار با بعدی طبیعت گرا ظاهر شده اند و در نوع پرندۀ به تصویر درآمده تنوّع به کار رفته، درختچه محلّ قرارگیری پرنده است و پرنده به زمین نزدیک است. در دورۀ قاجار طبیعت گرایی کمرنگ شده، پرنده نمایانگر نوع خاصّی نیست و فقط شباهت ظاهری با پرنده دارد. محلّ قرارگیری پرنده به ساقۀ گل و در واقع زیر گلبرگها منتقل شده و نوع گیاهی که در آثار است به گل رز و صدبرگ تغییر کرده و رنگها رو به گرمی می رود.

عکس گل و مرغ
عکس گل و مرغ

در گل و مرغهای چینی پرنده بر روی گل قرار دارد.

در گل و مرغهای چینی پرنده بر روی گل قرار دارد.
در گل و مرغهای چینی پرنده بر روی گل قرار دارد.

در گل و مرغهای صفوی نیز محلّ قرارگیری پرنده شبیه نقّاشی چینی است.

جلد لاکی گل و مرغ- قرآن مجید- به شماره ثبت 48 در گنجینه نسخه‌های خطی کتابخانه و موزه ملی ملک.jpg

ولی در دورۀ زند تغییر کرده به زیر گل می رود و ثابت می ماند.”[xiii] گویا در دورۀ زند نقّاشی گل و مرغ با ادبیات تطبیق داده شده است. پرنده همچنان که شاعران توصیف می کنند زیر گل قرار داده شده، گل به طور مشخص گل رز و صدبرگ گردیده و نوع پرنده نامشخص است، همچنان که در اشعار شاعران پرندۀ عاشق گل که به نامهای بلبل، عندلیب، هزار و جز اینها خوانده شده که گویا هر یک از اینها پرندۀ خاصّی بوده است.

جلد لاکی گل و مرغ- گنجینه نسخه‌های خطی کتابخانه و موزه ملی ملک.jpg

در گل و مرغ های امروزی معمولاً پرنده ای شبیه قمری یا هزار دستان در کنار گل سرخ و انواع دیگر گیاهان ترسیم می شوند و موضوع آن اغلب نگاه عاشقانۀ این پرندگان به طنازی گلهاست . بلبل و هزاردستان به تنهایی یا پشت کرده به هم نوع خود ترسیم می شوند . اگر هم در حال عشقبازی با هم نوع باشند زیر گلها و بوته ها هستند . این نمونه ها موضوع بلبل بی جفت را لو می دهند . چون هزاردستان هیچگاه با جفت خود دیده نمی شود. از حسن خود آگاه و بسیار با احتیاط است . لانه ای در وسط بوتۀ گزنه یا خار می سازد و جفتش در آن مستقر می شود . آنگاه خودش دنبال یافتن آذوقه می رود و گهگاه دقایقی نیز می خواند . چون او را تنها می بینند می گویند عشقش را تصعید کرده و عاشق پادشاه حسن یعنی گل است .

گل نیز در برخی از این نگارگریها با رخسار دختری زیبارو ترسیم می شود یعنی نقاش به او تشخص می بخشد ، همچنان که شاعران بدان تشخّص بخشیده اند .

برپايی اولين نمايشگاه تخصصي نگارگري، تذهيب و گل و مرغ در استان قزوين

ممکن است بلبل در حال بال زدن و ابراز اشتیاق و سوز و گداز ترسیم شود . این حالت بلبل هنگام قرب و وصل را بدین خاطر می دانند که عشقش به گل نمی تواند کامگارانه باشد و کم کم به تصوّف می کشد .

ممکن است پرندۀ ترسیم شده با صبوری به انتظار شکفتن گل باشد

ممکن است پرندۀ ترسیم شده با صبوری به انتظار شکفتن گل باشد
ممکن است پرندۀ ترسیم شده با صبوری به انتظار شکفتن گل باشد

و یا لحظۀ شکفتن گل را همراه با اوج گیری و سرمستی پرندگان ترسیم کنند

و یا لحظۀ شکفتن گل را همراه با اوج گیری و سرمستی پرندگان ترسیم کنند
و یا لحظۀ شکفتن گل را همراه با اوج گیری و سرمستی پرندگان ترسیم کنند

و یا جای گرفتن و خفتن پرنده در سایه سار گل که هم به منظور استتار است و هم به منظور برخورداری از سایۀ پر لطف گل .

گفتگوی هنرآنلاین با جلیل جوکار گردآورندۀ دایرة المعارف گل و مرغ
گفتگوی هنرآنلاین با جلیل جوکار گردآورندۀ دایرة المعارف گل و مرغ

گفتگوی هنرآنلاین با جلیل جوکار گردآورندۀ دایرة المعارف گل و مرغ

مینوی خرد- ترجمۀ وست- فصل 62- بند 37 تا 40، نیز رشن یشت- بند هفدهم

دیوار افراسیاب، سمرقند، دانشنامه ایرانیکا و تفسیر پیکرۀ دیوار افراسیاب سمرقند- پروفسور مارکوس موده

دیدار با سیمرغ، تقی پورنامداریان، انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۷۴

نشریه هنرهای زیبا – هنرهای تجسمی شماره- 47  پاییز 1390- ص 33 تا 44- ارزیابی نمادین نقوش جانوری سفال نیشابور- سحر چنگیز، رضا رضالو

تأويل نمادين نقوش طاووس و سيمرغ در بناهاي اصفهانِ عصر صفوي- دكتر محمد خزائي

مأخذ 6

مأخذ 6 نقل از طبری

مأخذ 6

مأخذ 6

مصباح‏المتهجد، ص ۳۲۵؛ بحارالأنوار، ج ۱۷، ص ۳۰۸۲.الدرّالمنثور، ج ۱، ص ۹۳

تفاده از: کتاب ماه هنر، شمارۀ 15، اسفند 1389، ص 110 تا 116، بررسی تطبیقی نقّاشی گل و پرنده در هنر چین و ایران، فریبا بختیاری و حسنعلی پورمند

مأخذ 12


مرغان بهشتی در نقاشی گل و مرغ

ازهزاره های پیش از میلاد، استقاده ازنقوش پرندگان و گل ها برروی آثاری چون سفالینه ها و دیوارنگاره ها رایج بوده ودرسیرتحول خود در دوره اسلامی، نقوش ظرافت وكمال یافته تاگل ومرغ به عنوان طرحی اصیل درهنرهاجایگاه خاصی داشته باشد. باتوجه به این سابقه كهن درفرهنگ وهنرهای ملی این سبك وشیوه درتمام رشته های هنرهای سنتی به كارگرفته شد.

گل و مرغ در سنت هنری نقش پردازی ایرانی، از شاخه های هنر نگارگری به شمار می رود. مجموعه ای از هنرهایی چون مینیاتور، تذهیب، گرفت و گیر (تشعیر)، گل و مرغ، گل و بوته و … که شیوه های برآمدن و بالیدن آن به گونه ای بنیادی با هنرهای دیگری چون خوشنویسی و به ویژه کتاب آرایی در پیوند بوده است.

در حقیقت این هنرها زمینه های جلوه گری و پویایی نگارگری را در همه شاخه های آن فراهم ساخته اند.

جلوه های پرنده و مرغ در هنر ایرانی پیشینه ای دراز دارد، پیشینه ای که به گونه ای بنیادی از فرهنگ ایرانی مایه گرفته است.

جلوه های پرنده و مرغ در هنر ایرانی پیشینه ای دراز دارد، پیشینه ای که به گونه ای بنیادی از فرهنگ ایرانی مایه گرفته است.

سیمرغ برجسته ترین نمونه ی پرنده ی نمادین در فرهنگ و هنر ایرانی است، درهم پیوسته با گیاه و رستنی و زایش آن، این پرنده که در روایات اسلامی “عنقا” نامیده می شود همان “سین مورو”ی پهلوی است.

خوی ایزدی سیمرغ از میان نامه های فارسی در هم پیوسته با فرهنگ ایرانی پیش از اسلام بیش از هر جای دیگر در شاهنامه نمودار شده است.

به گواهی شاهنامه سراسر زندگی خاندان رستم با این پرنده اسطوره ای پیوند خورده است و در همه جا سیمرغ به گونه ای شگفت انگیز گره گشایی می کند.

جایگاه نمادین پرندگان به سیمرغ منحصر نمی شود بلکه در منطق الطیر عطار، به خوبی صفات و شخصیت های متفاوتی را که هر پرنده نمادی از آن است بیان کرده است.

دگردیسی مفهوم نمادین سیمرغ در فرهنگ اسلامی و چگونگی گذر آن از نقش مایه های اساطیری به قلمرو صورت های مثالی در اندیشه های سهروردی (587-549) روشن ترین، فشرده ترین و شیواترین بیان خود را باز می یابد.

سهروردی که می کوشید تا انگاره های فرهنگ ایرانی پیش از اسلام را در پرتو مفاهیم فرهنگ اسلامی بازخوانی کند به گونه ای سامان مند و برپایه ی بن انگاره های نگرش اشراقی، در بازخوانی تاویل گرایانه ی داستان های شاهنامه که از دید او نشانه های حکمت ایرانیان باستانی در آن موج می زند، سیمرغ را به جایگاهی بر می کشد که جلوه گاه پروردگار است.

نخستین جلوه های پرنده و مرغ در کتاب نگاری به دوره ای بر می گردد که در سنت تاریخ نگاری هنر ایرانی دوره اسلامی مکتب بغداد* نامیده می شود.

جایگاه نمادین پرندگان به سیمرغ منحصر نمی شود بلکه در منطق الطیر عطار، به خوبی صفات و شخصیت های متفاوتی را که هر پرنده نمادی از آن استبیان کرده است.

هم اکنون هنرمندان این رشته هنری در آفرینش های هنری خود تصاویر واقعی از پرندگان را با قوه خیال در هم آمیخته و آثار گهربار می آفرینند که تزیینی بر کلام الله مجید و کتب دیگر است.

متاسفانه این شاخه از هنرهای دستی و سنتی هم اکنون جز رشته های کم رونق و مهجور به شمار می آید و لازم است که جوانان خوش ذوق که دستی در هنر دارند برای پاسداشت این شاخه از هنر اصیل ایرانی اهتمام ورزند.

* مکتب بغداد: مکتب بغداد، از آن جهت که نوعی نقاشی بدوی است تا حدودی نشان از فقدان مهارت و قدرت هنری سازندگانش دارد و بیشتر در بردارنده ی قصه ها و روایات مذهبی است.

هنرمندان مکتب بغداد، اکثر ایرانی بوده اند و معمولاً نیز به سفارش و دستور روسای قبایل عرب کتب خطی را با ذوق خود تزئین می کردند و روش کار آنها به اکثر نقاط دور و نزدیک ایران راه یافته بود و تا دوران سلجوقیان که نقاشی ایران ترقی محسوسی کرد، ادامه یافت.

منبع:فرم فارسی
گردآوری:گروه هنر سایت تبیان زنجان

http://www.tebyan-zn.ir/Art.html

آرشیو های مرتبط : مینیاتور , نقاشی گل ,

(بیشتر…)
WhatsApp chat