0 Items
تذهیب

تذهیب

تذهیب

تذهیب

تذهیب

تذهیب

تذهیب

تذهیب

تذهیب

تذهیب٬ هنر تذهیب٬
آموزش تذهیب

هنر تذهیب چیست؟

آموزش هنر تذهیب

تذهیب روی سفال
تذهیب کاری

تذهیب ایرانی

تذهیب اسلیمی

تذهیب خوشنویسی


تذهیب

در فرهنگ‌های فارسی تعریف دقیقی از تذهیب وجود ندارد؛ تعریفی که ما را به اصل و منشاء این هنر رهنمون باشد. در برخی از کتابهای قدیمی و اغلب تذکره‌ها فقط نامی از نقاشان و مذهبان آمده‌است که این، برای دریافت معنای تذهیب کافی نیست. لغت تذهیب واژه‌ای عربی است و مصدری از «ذهب» در باب تفعیل است. ذهب به معنای طلاست و تذهیب به معنای طلاکاری و زراندود کردن است از طرفی رنگ طلایی در هنر تذهیب به‌ عنوان رنگ درخشانی است که ارزش ویژه‌ای دارد برای همین تذهیب را زر گرفتن و طلا کاری دانسته‌اند. به هر حال تذهیب را می‌توان مجموعه‌ای از نقشهای بدیع و زیبا دانست که نقاشان و مذهبان برای هرچه زیباتر کردن کتابهای مذهبی، علمی، فرهنگی، تاریخی، دیوان اشعار، جُنگهای هنری و قطعه‌های زیبای خط به کار می‌برند. استادان تذهیب این مجموعه‌های زیبا را در جای جای کتابها به کار می‌گیرند تا صفحه‌های زرین ادبیات جاودان و متون مذهبی سرزمین خود را زیبایی دیداری ببخشند. بدین ترتیب است که کناره‌ها و اطراف صفحه‌ها، با طرحهایی از شاخه‌ها و بندهای اسلیمی، ساقه، گلها و برگهای ختایی، شاخه‌های اسلیمی و گلهای ختایی و یا بندهای اسلیمی و ختایی و… مزین می‌شوند.

(بیشتر…)

نمایشگاه تذهیب مامک آزرمگین

نمایشگاه تذهیب مامک آزرمگین

نمایشگاه تذهیب مامک آزرمگین

نمایشگاه تذهیب‌های آزرم گیننمایشگاه تذهیب‌های آزرم گین

نمایشگاه تذهیب‌های آزرم گین

نخستین نمایشگاه آثار “مامک آزرمگین” هنرمند تذهیب کار برگزار می‌شود

نخستین نمایشگاه آثار “مامک آزرمگین” هنرمند تذهیب کار ، عصر روز جمعه سی ام آبان ماه 93 و با همکاری “موسسه نیکوکاری مهرآفرین”، “موسسه فرهنگی هنری آوا نگار صوتی” و “کارگاه عکس لورکا” برگزار می شود.

به گزارش حوزه تجسمی باشگاه خبرنگاران به نقل از امور رسانه ای مهرآفرین؛ نخستین نمایشگاه آثار مامک آزرمگین هنرمند تذهیب کار ، عصر روز جمعه سی ام آبان ماه 93 و با همکاری “موسسه نیکوکاری مهرآفرین”، “موسسه فرهنگی هنری آوا نگار صوتی” و “کارگاه عکس لورکا” برگزار می‌شود.

“فیروزه های کویر” عنوان نخستین نمایشگاه انفرادی مامک آزرمگین در ایران است که از روز جمعه سی آبان ماه افتتاح، و تا یک هفته (پنجم آذر ماه 93) ادامه خواهد داشت.

نمایشگاه “فیروزه های کویر” شامل آثار متعدد از تذهیب، هنر نوظهور”فتو مدیا” و تازه ترین آثار آزرمگین و نخستین نمایشگاه انفرادی ایشان در ایران است. آنچه که این نمایشگاه را مجزا و جالب توجه می کند، علاوه بر ارائه نخستین تابلوهای فتو مدیا، گسترش مفهوم تذهیب از حاشیه به متن است، آزرمگین برای اولین بار در تاریخ هنر ایران، تذهیب را تبدیل به تابلوهایی مجزا از دیگر اشکال هنری کرده است؛ قبل تر تذهیب در خدمت نگارگری و خط و … بود، اکنون او توانسته با گسترش هنر تذهیب ، برای نخستین بار آن را به عنوان هنری مستقل ارائه کند .

آزرمگین بخشی از عواید این نمایشگاه را به کودکان تحت پوشش موسسه نیکوکاری مهرآفرین اختصاص داده است.

گالری شکوه؛ واقع در فرمانیه، بلوار اندرزگو، خیابان سلیمی (شمالی)، کوچه امیرنوری، شماره 19 است و هر روز از ساعت 16 الی 20 پذیرای علاقمندان خواهد بود.
انتهای پیام/

منبع : خبرگزاری خبرنگاران جوان

(بیشتر…)

ویژگی های نقوش ایرانی , تدهیب , و هنر باستانی ایران زمین

ویژگی های نقوش ایرانی , تدهیب , و هنر باستانی ایران زمین

ویژگی های نقوش ایرانی , تدهیب , و هنر باستانی ایران زمین

نقوش ایرانی , تذهیب 

نقوش ایرانی

نقوش ایرانی

پیشینه تذهیب:

ایرانیان از زمانهای بسیار دور ، به جانوران و گیاهان توجه داشته و نقش های بسیاری از آنها را در آثار خود به کار برده اند، آنچنانکه این نقوش بر مبنای تفکرات و برداشتهای آیینی شکل گرفته است و بسیاری از این نقوش به نمادی از اعتقادات آنها بدل شده است و با گذشت زمان شاهد بروز تغییر و تحول در این نقوش هستیم.

ویژگی های نقوش در آثار تمدن های اولیه :
1- کاربرد نقوش گیاهی نسبت به نقوش انسانی و حیوانی محدود تر است .
2- نقوش گیاهی در وسط متن و فضای اصلی آثار کمتر به کار رفته است و بیشترین کاربرد را در امر حواشی و نوارهای تزئینی دارد.
3- روش استفاده، به صورت تکرار و قرینه سازی است.
4- در نقوش گیاهی تنوع دیده نمی شود.
5- اجرای نقوش گیاهی دارای نظم خاصی است که از شکل ساده نیز برخوردار است .
6- نقوش ساده هندسی ، اززندگی کشاورزی و دامپروری مانند : زمین ، کوه ، آب و … تاثیر پذیرفته است.

دوره هخامنشیان 

ویژگی های عمده نقوش دوره هخامنشی:
1- استفاده از نقوش انسانی، حیوانی، گیاهی
2- تقسیم بندی قاب و طراحی حاشیه و متن
3- نقوش گیاهی رایج شامل درخت سرو، گل 12 پر و گل نیلوفر آبی است .
4- استفاده از شیوه های انتقال، قرینه سازی انعکاسی در تکثیر نقوش
5- محدود بودن نقوش گیاهی
6- ظرافت و دقت در اجرای اثر

عکس نقوش دوره هخامنشی :

هنر اشکانی: ( تصاويری از هنر اشكانی )

هنر اشکانی تحت تاثیر هنر یونان بوده است. از این دوره بیشترین آثار بدست آمده شامل نقاشی دیواری، حجاری و گچبری هایی از نقوش هندسی ، گیاهی و انسانی است . نقوش هندسی و گیاهی بیشتر جنبه تزئینی دارد و با شیوه ی تکرار یا قرینه انعکاسی اجرا شده است .

 تصاويری از هنر اشكانی

دوره اشکانیان

ویژگی های نقوش گیاهی در دوره ساسانی:
1- نقوش گیاهی پر کننده فضاهای خالی و میانی انسانی و حیوانی است .
2- تنوع اندکی در نقوش گیاهی دیده می شود .
3- از نقوش گیاهی در حواشی طرحها استفاده می شود .
4- شیوه تکرار و قرینه سازی در نقوش گیاهی کاربرد دارد.
5- نقوش گیاهی قوس دار و دورانی، کاربرد دارد.

ویژگی های نقوش و طرح های دوره اسلامی از ابتدا تا پایان دوره سلجوقی (قرن8هجری):

1- کاربرد وسیع طراحی خطوط کوفی متنوع و ترکیب خط کوفی با نقوش اسلیمی و طراحی خطوط متنوع کوفی بر اساس نقش مایه های اسلیمی

2- پیچیدگی طرحها و تزئین فضاهای خالی نقوش اسلیمی با نقوش هندسی

3- ابتکار در ترکیب نقوش و کاربرد متنوع آنها در زمینه های قاب ، ستاره، چلیپا ، حاشیه پهن و به کار گیری نقوش در اشکال دایره ای

4- ترکیب خط ، نقوش انسانی، حیوانی، اسلیمی و هندسی با یکدیگر در تزئین آثار و اشیای کاربردی

5- تاثیر مضامین ادبی و مفاهیم مذهبی در تزیین آثار

6- کاربرد نقوش اسلیمی با قوس های کوتاه و فشرده

در دوران سلجوقیان شیوه جدیدی در تزئین و تذهیب آغاز شد که تا روزگاران بعدی دوام یافت و بنیان این شیوه بر آن بود که : (( سطر های نوشته شده را با خط های دقیق و سنجیده خط کشی کنند و بخش های بیرون از خط کشی را با نقش های گیاهی ( شاخ و برگ ) پر کنند )) (زکی ، 1377 ، ص 69)

ویژگیهای طراحی نقوش در دوره ایلخانان و تیموریان:
1- استفاده از نقوش گیاهی ( ختایی )، ابر چینی، نقوش حیوانی عجیب مانند اژدها و سیمرغ در طراحی نقوش
2- تقسیم زمینه کار به حاشیه و متن و طراحی داخل متن بالچک و ترنج ( شمسه )
3- استفاده از نقوش اسلیمی و ختایی در فضاهای میانی نقوش هندسی
4- جدا شدن نقوش از خط و یافتن استقلال و هویت خاص خود
5- ایجاد نظم و بر قراری اصول دقیق در طراحی اسلیمی و ختایی
6- طراحی ساقه های اسلیمی با قوسهای بلند
7- کاربرد نقوش اسلیمی و ختایی در کتاب آرایی

* (( تذهیب گران عصر مغول از رنگهای طلایی ، آبی ، سرخ ، سبز ، نارنجی استفاده می کردند و آبی سیر را به عنوان زمینه ای که رنگ های دیگر آن را فرا می گیرد انتخاب می کردند )) ( زکی ، 1377 ، ص 69)

ویژگی های نقوش سنتی در دوره صفویه :
1- بزرگی قوسهای اسلیمی و ختایی در عین ظرافت و رعایت تناسبات و کاسته شدن از فشردگی قوس ها
2- ترکیب اسلیمی و ختایی در یکدیگر
3- طراحی اسلیمی گلدار و تنوع اسلیمی دهان اژدری تزئینی

* (( از دلنوازترین صفحه های تذهیب شده از عصر صفوی صفحاتی است در صدر کتاب خطی  بوستان سعدی   موجود در دارالکتاب مصر که داری تاریخ 893 هجری / 1488 میلادی است و در پای آن امضای تذهیب گر (( یاری )) دیده می شود )) ( زکی ، 1377 ، ص 71)

از قرن 12 هجری  به بعد که زمان حکومت قاجار است شاهد کم رنگ شدن اصالت در نقوش سنتی هستیم و نیز ورود ترکیب ها ، نقوش و گلهایی که در ایران سابقه و پیشینه ای نداشته اند .

* در دوره معاصر طراحی سنتی در تذهیب کاشی ، فرش و سایر رشته های صنایع دستی کار برد وسیعی دارد.

واژگان و اصطلاحات تذهیب :

در تذهیب هم مثل سایر هنرها واژگانی وجود دارد که برای یک تذهیب کار آگاهی از آن واژگان لازم و ضروری است . البته واژگان تذهیب تا حدودی ناشناخته هستند و این امر باعث شده است بعضی از واژگان در کتابهای مختلف معانی متفاوتی داشته باشد و در اینجا تلاش شده است که تا حد امکان معنای رایج و منطقی آنها ذکر شود .

کتاب قانون الصور در بیان شماری از واژگان تذهیب می نویسد :

چنین  کرد  اوستادم   رهنمایی
که   هست  اسلیمی  و  دیگر   ختایی
ز ابر و  داغ   اگر   آگاه   باشی
چو    نیلوفر   فرنگی    خواه     باشی
مکن از  بند رومی  هم  فراموش
کنی چون اسم هر یک جای در گوش
( به نقل از مجرد تاکستانی ، 1384 ، ص 27)

اسلیمی :

اسلیمی یا اسلامی نقشی است که از گذشته های دور برای آذین بندی ظرفها ، بافته ها و در حجاری ها به کار می رفته است و شاید در آن روزگاران نامی خاص داشته است . این نقش ظاهراً در دوره ی سلجوقی و تیموری به این نام شناخته شد.

نقش های اسلیمی عبارتند از گردش ها و پیش و خم های مدور تکراری اغلب به قرینه و گاه بی قرینه که بیشتر یادآور پیچش ساقه یک گیاه می تواند باشد .

ایرج افشار در کتاب صحافی سنتی می آورد :

(( اسلیمی یا اسلامی کامل مانند اجزاء یک گیاه شکل می گیرد و مشتمل است بر تخمه و ساقه و جوانه و برگ و گل که به چنگ تبدیل می شود … )) ( به نقل از ماچیانی ، 1379 ، ص 13)

چنگ :

(( حرکت هایی که گرداگرد شاخه های اسلیمی را می گیرد چنگ گویند . این زائده های چسبنده مانند قارچهایی هستند که در اطراف شاخه های درختان و ساقه های آنها می رویند و آنها را در بر می گیرد )) ( هنرور ، صفحه  1386 ، ص چ )

استاد هادی اقدسیه هنرمند گرانقدر نقشه قالی وتذهیب می گویند :

((اسلیمی اساساً نمودار طرح درخت است با همه پیچ و خم و شاخ و برگ و…)) ( به نقل ازماچانی ، 1379 ، ص14)

توضیح آنکه اسلیمی ها با بندهایی به طرزی بسیار فنی و استادانه به یکدیگر مرتبط می شوند که اصطلاحاً  به آن (( بند اسلیمی )) اسلیمی می گویند.

ختایی :

ختایی از جمله نقش های اساسی هنرهای تزئینی ایرانی است که از ترکیب گل ، غنچه و برگ پدید می آید . بعضی ها بر این عقیده اند که این طرح را دردوره مغول از چین به ایران آورده اند . ولی بررسی سیر تکاملی کاربرد طرح گلها در دوره های مختلف از دوران هخامنشی تاکنون حاکی از آن است که این طرح در آثار این دوران بوده و به تدریج تکامل یافته است و شباهت میان نقوش ایرانی و چینی به دلیل وجود روابط فرهنگی ، بازرگانی و سیاسی میان دو کشور می باشد.

نقوش ختایی نقش هایی گیاهی و گل و بوته  مانند هستند که با ظرافت و نازکی در لا به لای نقوش اسلیمی در حرکت هستند .

(( ختایی مانند اسلیمی گیاهی است که مذهب و نقاش آنرا به صورت گل و برگ تزئینی گسترده شده           می آراید … )) ( افشار ، 1357 ، ص 13)

مایل هروی در کتاب  ، کتاب آرایی در تمدن اسلامی می نویسد :

(( خطائی یا ختائی ، گونه ای است از اسلیمی که طرح آن ظریف و نازک است و صرفاً دارای نقوش پیچ  در پیچ گل و بوته است … )) ( به نقل از ماچیانی ، 1379 ، 15 )

عمده گل های ختایی عبارتند از گل شاه عباسی یا گل اناری ، گل پنبه ای یا برگ مو ، گل پروانه  ، گل پنج پر و چهار پر و… که در طبیعت نیز یافت می شوند اما به طریقی قلم هنرمند تغییراتی در فرم اصلی آنها پدید آورده است .

لوتوس :

که به آن برگ ماهی نیز گفته می شود در کنار گل های ختایی به عنوان برگ بزرگ استفاده می شود .

سر لوحه :

سر لوحه تزئینی است که در بالای صفحه نخستین کتابها ترسیم می شود و در واقع می توان گفت سر لوحه  دروازه ورود به نقش گل و برگ ریز و نرمی می شود.

کتیبه :  به سر لوحه های کوچکی که در متن آنها ، عناوین مختلف کتاب را به رنگ طلایی یا شنگرف و یا سفید می نویسند کتیبه گفته می شود .

دهن اژدر : نقشی است به شکل دهان اژدها . ظاهراً این نقش از دوره تیموریان رواج یافت است .

ابرک :دایره های کوچک و به هم پیوسته ای هستند که شکل ابر کوچکی را نمودار می کنند و در کنار صفحه ی کاغذ نقاشی می شوند . (( ابرک ترنج کوچکی است که شباهتی به ابر دارد و …)) ( هنرور ، 1386،ص چ)

جدول : جدول عبارتست از خطوطی که بر دور ا دور صفحه تذهیب به جای گیره چینی ترسیم می کنند . جدول کشی گونه های مختلف داد .

واگیره :(( یک قسمت از یک طرح بزرگ است. برای مثال اگر بخواهیم شمسه ای را طرح کنیم اول آن را به چند قسمت تقسیم می کنیم و طرح را در یک قسمت آن که واگیره نام دارد پیاده می کنیم این طرح در قسمت های دیگر تکرار می شود )) ( مجرد تا کستانی ،‌1384 ، ص 28)

محرابی : نوعی نقش تذهیب است که نقش محراب مسجد در بالای طرح ترسیم شده است و انواع گوناگونی دارد : محرابی تصویری – محرابی درختی – محربی دورنما – محرابی قندیلی – محرابی گل و بوته – محرابی هندسی – محرابی هزار گل .

لچکی : لچکی  2/1   مربع کامل را گویند که از قطر به دو نیم کرده باشند. لچکی را در گوشه های صفحه های تزئین شده و در حاشیه خطوط چلیپا نقاشی می کنند.

ترنج : شکلی چهار گوش، دایره یا بیضی مانندکه با نقوش اسلیمی و ختایی ( انواع اسلیمی ) طرح شده باشد. به عبارت دیگر ترنج طرحی بدیع از دایره یا بیضی است که با نقوش اسلیمی و ختایی ترسیم شده است و معمولاً در وسط یک طرح تذهیب قرار می گیرد .

سر ترنج :نقوشی است به شکل لوزی کنگره دار که بالا و پایین ترنج رسم می شود ( با همان نقوش ترنج )

شمسه :شمسه معمولاً به شکل دایره یا چند ضلعی است که با نقش های اسلیمی و ختایی تزئین می شود و جایگاه آن مانند ترنج در مرکز طرح است و چون خطوطی مانند شعاع های خورشید از اطراف آن پراکنده می شود ( شرفه ) به آن شمسه می گویند.

شرفه :

خطوط نقشه داری هستند که اطراف شمسه های بزرگ طراحی می شوندو شمسه را به شکل خورشیدی در می آورند که شعاع های آن به اطراف پراکنده است .

گره : گره یا نقش گره در تذهیب عبارت است از نقشی منظم که بسیار دقیق رسم می شود. به عبارت دیگر طرحی است که با پیچشهای درهم و اشکالی گره مانند به یکدیگر متصل می شوند .

گاهی اوقات به محل اتصال قسمت ها ی مختلف یک طرح نیز گره می گویند.
تاج : طرحی است در بالای صفحه تذهیب که شکل تاج دارد و به  گونه های مختلف است. از تمامی یا نیمی از طرح تاج در تزئین سر لوحه کتابها استفاده می شود.

نیم تاج : 2/1 تاج است که در یک صفحه طراحی می شود.

تر صیع :  تر صیع در لغت به معنای گوهر نشاندن است.

در بعضی از کتابهای تذهیب ترصیع به معنای نشاندن جواهر در جای گل و بوته طرح تذهیب آمده است .

ولی ترصیع در تذهیب تزئینی است که دو سر لوح در بالا و پایین ، همراه با دو ستون تذهیب شده در چپ و راست و یک حاشیه کامل تذهیب شده دارد. این نوع تذهیب را ترصیع کامل می گویند..

گالری عکس :

اسلیمی ماری

islamic art


آشنایی با سوا بق تاریخی نقوش سنتی

آدمی به واسطه نگاره ها وشکلهای آرایه ای ، دریافت درونی خویش را از جهان نمودار می سازد . از این رو هر نقش و نگاری برای بیان مقصودی درونی یا عاملی برای ارتباط با خلق کننده اثر پیرامون خود است ، این نگاره ها برای ذهن خیال پرور ایرانی مبنایی برای رشد و شکوفایی استعداد هنری ایشان گردید .
هنرمند ایرانی و سازنده اثر در کار خود از طبیعت الهام گرفته و هیچ گاه دست به تقلید از آنها نزده است . بر این اساس تنوع نقوش سنتی را می توان به ترتیب زیر تقسیم نمود .

1-نقوش اسلیمی الف : نقوش شکسته ب: نقوش گردان 2-نقوش ختایی هنرمندان و طراحان کهن در ابتدا به کشیدن نقشهای هندسی بر روی اشیاء اقدام نموده اند و سپس به ترسیم خطوط مختلف و ترکیب آنها با یکدیگر مبادرت کرده اند و برای طراحی آثار پیچیده تر ، نقوش و طرحهای طبیعی را بسط و گسترش داده اند . طرحهای اولیه در ابتدا بازتابی از فعالیتهای کشاورزی و سبک زندگی اولیه فلات ایران بوده ، طرحهایی از کوه و دریا و گیاهان که این نقوش را بیشتر بر روی ظروف سفالین اجرا می کرده اند ، از دیگر نقوش می توان به طرحهای هندسی و حیوانی خورشید ، نقوش شکارگری ، گل هشت پر اشاره کرد که در مناطقی از شوش ، جلگه مرکزی ایران ، منطقه کاشان سیلک ، خوروین ، لرستان و زیویه و …………….بدست آمده است که اکثرا بر روی ظروف و اشیاء تزئینی نقش بسته اند . طرحها اغلب با رنگ سیاه اجرا شده ، بسیاری از آثاری که بدست آمده نیز از جنس طلا ونقره است . بنابراین ویژگیهای نقوش در آثار تمدنهای اولیه را می توان در موارد زیر خلاصه کرد:

1-کاربرد نقوش گیاهی نسبت به نقوش انسانی و حیوانی محدودتر است
2-نقوش گیاهی در وسطش و فضاهای اصلی آثار کمتر بکار رفته است
3-نقوش گیاهی بیشترین کاربرد را در حواشی و نوارهای تزئینی دارد
4-روش استفاده بصورت تکرار و قرینه سازی است
5-در نقوش گیاهی تنوعی دیده نمی شود
7-نقوشی ساده هندسی از زندگی کشاورزی و دامپروری مانند زمین و کوه و ……. تاثیر گرفته است.
از نظر سیر تاریخی و تحول هنر دوره هخامنشی مجموعه ای از هنر مادی ، آشوری ، بابلی و اوراتوئی ، یونانی و ایلامی است و هخامنشیان بعلت تسلط بر همه این سرزمینها هنر آنها را در اختیارگرفته اند . تخت جمشید گنجینه بزرگ هخامنشی است . ویژگیهای عمده نقوش .دوره هخامنشی موارد زیر است :

1-استفاده از نقوش انسانی ، حیوانی ، گیاهی
2-تقسیم بندی قالب و طراحی حاشیه و متن
3-نقوش گیاهی رایج شامل درخت سرو ، گل پر و نیلوفر آبی
4-استفاده از شیوه های انتقال ، قرینه سازی انعکاسی در تکثیر نقوش
5-محدود بودن نقوش گیاهی
6- ظرافت و دقت در اجرای اثر
هنر اشکانی تحت تاثیر هنر یونانی بوده و از این دوره بیشترین آثار بدست آمده ، شامل نقاشی دیواری حجاری و گچبریهایی از نقوش هندسی ، گیاهی و انسانی است . نقوش هندسی و گیاهی بیشترین جنبه تزئینی دارد و با شیوه تکرار و با قرینه انعکاسی اجرا شده است . نقوش دوره ساسانی برگرفته از نقوش و آثار دوره هخامنشی است و ویژگیهای نقوش این دوران عبارتند از :

1-نقوش گیاهی پرکننده فضاهای خالی و میانی نقوش انسانی و حیوانی
2-تنوع اندکی در نقوش گیاهی دیده می شود
3-از نقوش گیاهی در حواشی طرحها استفاده می شود
4-شیوه تکرار و قرینه سازی در نقوش گیاهی کاربرد دارد
5-نقوش گیاهی قوس دار و دورانی کاربرد دارد
دوره سلامی ظهور اسلام و گسترش آن در سرزمینهای اسلامی موجب انقراض سلسله ساسانی و جایگزینی این اسلام بجای دین زرتشتی گردید که عمیقاً بر همه شئونات ایرانیان مخصوصا هنر آنها تأثیر گذاشت . از ویژگیهای نقوش و طرحهای دوره اسلامی از ابتدا تا پایان دوره سلجوقی عبارتند از :
1-کاربرد وسیع طراحی خطوط کوفی متنوع و ترکیب خطوط کوفی با نقوش اسلیمی و طراحی خطوط متنوع کوفی بر اساس نقش مایه ای اسلیمی
2-فشردگی و پیچیدگی طرحها
3-تزئین فضای خالی نقوش اسلیمی یا نقوش هندسی
4-ابتکار در ترکیب نقوش و کاربرد متنوع آنها در زمینه های قاب ، ستاره ، چلپیا ، حاشیه ، متن
5-ترکیب خط ، نقوش انسانی ، حیوانی ، اسلیمی و هندسی با یکدیگر در تزئین آثار و اشیای کاربردی
6-تأثیر مضامین ادبی و مفاهیم مذهبی در تزئین آثار
7-بکارگیری نقوش در اشکال دایره ای
8-کاربرد نقوش اسلیمی با قوسهای کوتاه و فشرده بعد از دوره اسلامی ، دوره مغول و ایلخانی و تیموری می باشد که ویژگیهای طراحی نقوش سنتی در این دوران شامل موارد زیر است :

1-استفاده از نقوش گیاهی ( ختایی ) در طراحی نقوش و آثار هنری

گل شاه عباسي

گل شاه عباسي

گل ختایی

گل ختایی

2-استفاده از ابرچینی و نقوش حیوانی عجیب مانند اژدها و سیمرغ
3-تقسیم زمینه کار به حاشیه و متن و طراحی داخل متن با لچک و ترنج
4-طراحی و اجرای نقوش هندسی و گره ها در ابعاد بزرگ و استفاده از نقوش اسلیمی و ختایی در فضاهای میان نقوش هندسی
5-جدا شدن نقوش از خط یافتن استقلال و هویت خاص خود
6-ایجاد نظم و برقراری اصول دقیق در طراحی اسلیمی و ختایی
7-ترکیب مصالح متنوع معماری در تزئینات مانند کاشی و آجر
8-طراحی ساقه های اسلیمی و ختایی با قوسهای بلند
9-کاربرد نقوش اسلیمی و ختایی در کتاب آرایی در دوره صفویه اوج استفاده از نقوش در هنر فرش و پارچه و فلزات و طراحی و تزئینات در آثار به نهایت دقت و ظرافت خود می رسد و نقوش اسلیمی و ختایی نه تنها در کتاب آرایی بلکه روی گنبدها نیز با همان ظرافت و تناسب ولی در ابعاد بزرگتر اجرا می شود .ویژگیهای نقوش سنتی دوره صفویه عبارتند از :

1-بزرگی قوسهای اسلیمی و ختایی در عین ظرافت و رعایت تناسبات
2-ترکیب اسلیمی و ختایی در یکدیگر
3-کاسته شدن از فشردگی قوسها و روانی طرحها
4-ترکیب وسیع نقوش انسانی ، حیوانی ، هندسی ، اسلیمی و گیاهی دیگر
5-طراحی اسلیمی گلدار و تنوع اسلیمی دهان اژدری تزئینی در زمان قاجار شاهد کم رنگ شدن اصالت در نقوش سنتی هستیم و نیز ورود ترکمنها ، نقوش و گلهایی است که در ایران سابقه و پیشینه ای نداشته اند. در دوره معاصر طراحی در هنرهای سنتی و مخصوصا صنایع دستی کاربرد وسیعی دارد و در شهرستانهای بزرگ مانند تهران ، اصفهان ، مشهد ، شیراز ، کرمان و تبریز و ……….مشغول فعالیت هستند و در میان آثار این هنرمندان طراح آثار ابتکاری به چشم می خورد که با نمونه های مشابه آن در گذشته قابل رقابت است .

 

اسلیمی

اِسلیمی نقش تزیینی به شکل گیاه با ساقه‌های مارپیچی است که ابتدا و انتهای آن مشخص نیست.

کاخ الحمرا طرح اسلیمی

اسلیمی گونه‌ای از نقش و نگار است شامل خط‌های پیچیده و منحنی‌ها و قوس‌های دورانی مختلف که در تزئینات و کتیبه‌ها و بعضی دیگر از کارهای نقاشی ترسیم می‌کنند. اسلیمی گاهی به صورت نقش اصلی و زمانی همراه با دیگر طرحها، در معماری٬ کتاب‌آرایی و هنرهای صناعی به‌کار رفته‌است.

عبارت اسلیمی منسوب به اِسْلیم، شکل دیگری از واژهٔ اسلام است و به این جهت گاهی آن را اسلامی نیز خوانده‌اند. اسلیمی یکی از هفت نقش اصلی در نگارگری سنتی ایران است. اسلیمی نمودار تجریدی «درخت زندگی» و یا صورت عام درخت به ویژه درخت تاک است که با گردش‌ها و پیچش‌های پی در پی و هماهنگ شاخه‌های آراسته به برگها و نیم برگ‌ها و گره‌های آن از پایه‌ای که بند اسلیمی خوانده می‌شود، می‌روید و با نظمی خاص و شکلی چشم‌نواز که میان اجزاء آن وجود دارد، طرحی ویژه از درخت را ارائه می‌دهد. تمام منحنی‌های اسلیمی جهتی به درون و جهتی به بیرون دارند که جزء ذات اسلیمی است که این گرایش به بی‌نهایت دارد و نشانی از جاودانگی در اسلیمی به شمار می‌رود. اسلیمی طرحی است متشکل از قوس‌های دورانی زیبا که با چنگ‌ها، ماهیچه‌ها، سرچنگ‌ها، گره‌ها و انشعاب‌های مناسب کامل می‌شود و زیبایی و شکوه خاصی را دربر می‌گیرد.

برخی از پژوهشگران، ریشهٔ این طرح را برگرفته از نقش «درخت زندگی» که در هنر ایران سابقهٔ کهن دارد، می‌پندارند. اما در هر حال اسلیمی نامی جدید است برای طرحی کهن که با شیوه‌های گوناگون و تنوع بسیار از روزگار باستان تاکنون کاربردی گسترده در هنرهای تزیینی ایران بویژه نگارگری ایرانی دارد.

باستان‌شناسان و پژوهشگران غربی به هنگام بررسی هنر اسلامی، چون با نقش اسلیمی نخستین بار در سرزمینهای غربی اسلامی چون فلسطینروبه‌رو شدند، این نقوش را عربی پنداشته، آن را «اربسک = عربانه» خواندند. در حالی که پس از مدتی دریافتند که این طرح‌ها هیچ گونه ارتباطی با عرب نداشته، و سرچشمه گرفته از هنر دیگر ملل و از همه بیشتر متأثر از هنر ساسانی، هلنی و بیزانس است اما به هر حال، اسلیمی نقوشی است که در دوره اسلامی به کمال رسیده‌است. طرحی که امروز به نام اسلیمی در هنر ایران شناخته می‌شود، طرحی تجریدی و انتزاعی (دور از طبیعت) و تکامل یافته از نقش مایه‌هایی است که در چند هزار سال کاربرد، دگرگونیهای بسیار به خود دیده، تا به صورت کنونی درآمده‌است.


 

نقوش اسلیمی چیست؟
اسلیمی از لفظ اسلامی گرفته شده است این طرح از ابتکارات هنرمندان اشکانی و ساسانی است اسلیمی عبارت است از گردش ها پیچ و خم های مدور تکراری اغلب قرینه که یادآور پیچش ساقه گیاه می تواند باشد و در نقوش تزیینی ایران نقش پایه ای دارد. برای رسم اسلیمی ها هم از قوس های حلزونی استفاد می شود..
هنر ايران در قرون اوليه بعد از محو شدن شيوه هاي حجاري و نقاشي دوره ساساني با ابتكاراتي در خطوط عربي آغاز مي گردد. آثار و شواهد بسيار در دست است كه بهترين نسخ قرآن مجيد و خطوط تزئيني مختلف عربي بوسيله هنرمندان مبتكر ايراني نوشته شده است. دليل قاطع اين است كه هنرعرب قبل از تسلط اسلام بر ايران و بكار افتادن هوش و استعداد ايرانيان در راه مذهب مقدس اسلام قابل توجه نموده و آنچه آثار نفيس و پر قيمت بنام هنر عربي بدست آمده مربوط به ادواري است كه ايرانيان دين مبين اسلام را پذيرفته و در اين راه ذوق و قريحه ذاتي خود را با عشق و علاقه سرشار بكار برده‌اند.
پیدایش نقوش اسلیمی
ايرانيان بعد از ابتكار در خطوط عربی براي تزئين كتب خطي ـ خلفاي اسلامي راـ به ذوق آورده و بتدريج نتيجه گرفته تا حواشي و سر لوح و آغاز و ختام كتب مقدس را بوسيله ساقه هاي گل و برگ با طلاي ناب تزئين نمايند. در نتيجه ديري نگذشت كه هنر تذهيب كاري و گردشي هاي اسليمي و خطائي را ابتكار نموده و رايج و ساختند.
كلمه اسليمي در اصل همان اسلامي است كه هنرمندان ايراني براي تركيب بندي تذهيب اختراع نمودند و چون قبل از اسلام وجود نداشته و در دوره‌اي ابتكار شده كه ايرانيان مسلمان شده بودند لذا نام اسليمي به آن دادند.
بعدها تركيب بندي اسليمي و خطائي كه از گل برگهاي تزئيني و نقاشي مي شد براي نقش پارچه و قالي و كاشي كاري مساجد نيز مورد استفاده قرار گرفت و تا امروز هم ادامه دارد. لازم به تذكر است كه نقوش تزئيني اروپائي كه در حواشي كتب خطي و همچنين تزئين بناهاي تاريخي رم ـ پاريس و وين نقاشي شده به خوبي نفوذ تركيب بندي اسليمي و خطائي ايران را نشان مي دهد.
بشر از هزاران سال پيش از چوب به واسطه شکل متناسب آن براي ايجاد سرپناه، ساخت قايق و ديگر موارد استفاده مي کرده است. بررسي آثاري كه از بررسي هاي سه هزار سال قبل از ميلاد که در شوش بدست آمده، نشاندهنده اين مطلب است که مردمان بومي ايران نه تنها از چوب براي کلبه سازي خود استفاده مي کردند بلکه در ساخت نردبان و ديگر وسايل زندگي هم از آن بهره مي بردند.
در دوران هخامنشي ها هم استفاده از چوب بسيار متداول بوده؛ به طوري که در ساخت عمارت هاي کاخ هخامنشي – شوش و آپادانا – از درخت هاي بلوط ايراني و سدر لبناني استفاده شده بوده است. به اين ترتيب قبل از استعمال آهن در ساخت بنا، تخت جمشيد بزرگ ترين سطح زيربنايي بود که از چوب در آن استفاده فراواني شده و تمامي اين آثار چوبي در اثر آتش سوزي از بين رفتند. گزنفون ضمن توصيف سلاح هاي نبرد کوروش از يک نيزه عالي چوبي که از چوب سنجد ساخته شده بود، ياد مي نمايد.
توجه پارسيان باستان به درخت، بسيار قابل توجه مي باشد. مي گويند بزرگ ترين درخت سروي که در ايران موجود بوده، توسط زرتشت پيامبر کاشته شده و سرو کاشمر ناميده مي شد و در ادبيات پارسي شهرت به سزايي داشته است. اين سرو را اعجاز زرتشت مي دانستند و معتقد بودند که زرتشت آن را از بهشت آورده است. نهايتا اين سرو توسط متوکل عباسي، قطع و تکه تکه به بغداد فرستاده شد. عمر اين درخت در زمان قطع 1450 سال و دور تنه آن بالغ بر 28 تازيانه بوده است.
در ديگر مناطق هم استفاده از چوب براي مردمان آن نواحي ناآشنا نبوده است. در افسانه هاي يونان آمده هر درخت را فرشته اي به نام هامادراياد که در داخل او پنهان مي باشد، نگهباني مي کند و جان وي به حيات درخت بستگي دارد؛ اگر مجبور به قطع درختي مي شدند، براي درخت تحف و هدايا مي بردند.
مصري ها هم راه استفاده از چوب را به خوبي مي دانستند. آنان سه هزار سال پيش، کاغذ و روکش هاي چوبي را در آثار خود بکار مي بردند.
فنيقي ها هم در ساحل لبنان، معبد حضرت سليمان را در سال 1012 قبل از ميلاد از چوب ساختند، سقف و ديوارهاي اين معبد از چوب سدر لبنان تهيه شده و کف آن از چوب سرو پوشيده شده درها از چوب زيتون و ستونهاي نگهدارنده نيز چوبي بودند.
در طول تاريخ، استفاده از چوب و حکاکي بر روي آن، همچنان به ترقي خود ادامه داد؛ اما در قرن 17 و 18 ميلادي رو به افول نهاد تا آن که در قرن 19، رشد مجددش را از سر گرفت.


 

نقوش ختایی و اسلیمی در هنر اسلامی نماد خلد برین و عوالم بهشتي است

انسان همواره از نقوش و تصاویر برای بیان مقصود و یا برداشت خود از عالم استقاده کرده است. در این میان هر فرهنگ و تمدن به علل گوناگون نقوشی خاص و منحصر به فرد را برای بیان مقاصد خود به کار برده اند.
انسان همواره از نقوش و تصاویر برای بیان مقصود و یا برداشت خود از عالم استقاده کرده است. در این میان هر فرهنگ و تمدن به علل گوناگون نقوشی خاص و منحصر به فرد را برای بیان مقاصد خود  به کار برده اند. این تصاویر عاملی مهم در شناخت روحیات، دین، فرهنگ، عادات و دلبستگی اقوام مختلف در طول تاریخ بوده است. هنرمند ایرانی نیز درطول قرون و اعصار برای بیان درونیات و دریافت خود از عالم اشکال متفاوتی را ابداع کرده است که یکی از مهمترین آن ها نقوش اسلیمی – ختایی است که ردپای آن را در غالب هنرهای ایرانی مشاهده می کنیم. از بناهای تاریخی گرفته تا نگاره ها, جلد سازی، تذهیب گری و…همگی در دل خود این نقوش زیبا و تجریدی را حفظ کرده و به همگان نمایانده اند.
پرویز اسکندرپور خرمی ، نگارگر و تذهیب کار،مدرس دانشگاه و رئیس پیشین موزه فرش ایران است. وی پدیدآورنده کتب و آثاری همچون “اسلیمی ها و نشان ها، قالی، کاشی، تذهیب”، “طوبای گل و مرغ”، “آیین هنر و آموزش نقاشی ایرانی، گل های خیالی، قالی، کاشی، تذهیب“، “آیین هنر و آموزش نقاشی ایرانی، نگارگری، صور جمودی، صور نباتی، صور حیوانی، صور خیالی، مصنوعات بشری” است و آثار وی جزء کتاب های مرجع در هنر نگارگری و تذهیب به حساب می آید.در  گفتگویی اختصاصی آراء ایشان را در رابطه معانی و تاویل نقوش اسلیمی و ختایی  در هنر ایرانی اسلامی جویا شدیم که شرح آن را از زبان ایشان خواهیم خواند:

اسکندر پور در آغاز چنین گفت:

نقوش ختایی با عناصر متکثره اعم از برگ، غنچه، گل و ساقه های گردان و چرخشی که همه محیط و اطراف یک ترکیب را با چشم نوازی خود در برمی گیرد، همچون ستارگان منتشر شده در آسمان صفحه، انسان را به عالم مشاهده عوالم دور دعوت می کند.

وی افزود: بنابراین هنرمند آمال خیالی، خلد برین و فضای بهشتیان و عالم خیال خود را از همین موتیف ها و نقوش در عرصه صفحه به نگارش در می آورد و در خیال محمود خویش عالمی را از تصورات روحانی و نورانی خود به عرصه ظهور و بروز در می آورد که عکسی از عوالم خویش و باورهای اعتقادی اوست.

این نگارگر گفت: هنرمند اسلامي براي به تصوير كشيدن محبوب ازلی و ابدی خویش، با استفاده از نقوش ختایی و اسلیمی، هنري خلق مي كند که لیاقت و شایستگی آن را پیدا کرده است که در كنار آیات وحیانی استقرار پیدا کند.

وی در ادامه به بررسی نقوش مدور در هنر اسلامی پرداخت و گفت: در عالم اشکال ما همواره با سه شکل مربع، دایره و مثلث مواجهیم. مربع برگرفته از دو مثلث است و اگر قطر یک مربع را رسم کنیم سه مثلث ایجاد می شود. پس مثلث شکلی جزئی است و ما تنها با دو شکل مربع و دایره به عنوان اشکال اصلی و به قول مرحوم پیرنیا با تربیع دایره

هنرمند ایرانی نیز درطول قرون و اعصار برای بیان درونیات و دریافت خود از عالم اشکال متفاوتی را ابداع کرده است که یکی از مهمترین آن ها نقوش اسلی

مواجهیم. مربع و مثلث نماد خانه به عنوان اولین نیاز بشری است و به همین جهت نماد سرپناه است. در حقیقت می توان گفت مربع و مثلث ساخته انسان و اشکالی ناسوتی است.

اسکندرپور افزود: دایره یک شکل لاهوتی است و آفريده پروردگار است. عالم کهکشان ها، حرکت وضعی کرات بر حول محور دایره گواهی بر این مدعاست. مثلث و مربع دارای زاویه است و زاویه خلوت گاه شیطان خوانده شده است. از دیدگاه عرفا، هر چه زاویه داشته باشد، محکوم به فساد و فناست چون از عالم ناسوت گزارش می دهد.

وی تأکید کرد: دایره نماد تحرک، پویایی و زندگی است. از این رو چرخ دنده همه کارخانه، ماشین آلات و همه اشیاء متحرک پیرامون ما دارای فرم دایره است.

رئیس سابق موزه فرش ایران با اشاره به بهره گیری هنرمندان مسلمان از نقوش دایره که شکلی کامل و عاری از هرگونه زاویه است، گفت: در معماری اماکن مقدس همچون مساجد و زیارت گاه ها و مشاهد مشرفه به خصوص در بنای گلدسته ها و گنبد از دایره بهره فراوان برده اند. دایره مظهر مقاومت، ماندگاری و پویایی است و به همین دلیل در معماری ستون ها و ورودی های محرابی کمال استفاده را از آن داشته اند.

وی افزود: ایرانیان از دایره و دور در موسیقی بهره فراوان داشته و همین اتفاق در حوزه هنرهای بعدی همچون نقش فرش، کاشی، تذهیب و آرایه های قرآنی نیز تکرار شده است. انسان در بهره گیری از فرم دایره برای ساخت ظروف، وسایل مورد استفاده روزانه، ادوات جنگی و … کمال استفاده را برده است.

این هنرمند تصریح کرد: نقوش مدور در حقیقت انسان را به خدا نزدیک تر می کند. در سایر اشکال چندین خط مورد بهره است تا شکلی پدید آید اما در دایره تنها یک خط است که حیثیت وجودی آن را می سازد و به نوعی دچار وحدت و توحید است، با نقطه ای واحد در مرکز که خطی حائل به دور خود دارد. نقطه شروع و پایان در دایره پنهان است و رمز آلودگی این پدیده آن را از سایر اشکال ممتاز می سازد.

اسکندرپور با اشاره به مکتب “آرت نوو” که از مکاتب پرسابقه هنر غرب است، متذكر شد: این مکتب با بهره گیری از موتیف های ایرانی و اسلامی توانسته است، محیط و زندگی خود را بسیار زیبنده و چشم نواز كند.

وي در پايان تاكيد كرد: هنرمندانی مانند “بردسلی”، “ادوارد مونش” و “گوستاولودر” توانسته اند با بهره گیری از هنر شرق به ویژه هنر ایرانی-اسلامی و تحت تأثیر موتیف های نقش کاشی، فرش و تذهیب، محیط زندگی خود اعم از نمادهای بیرونی ابنیه، ساختمان ها و نمادهای داخلی بناها زندگی را مزین، قویم، زیبنده و دل نشین سازند. این مکتب با عمری بالغ بر 12 سال همچنان بر تارک هنر غرب جانبداران خود را حفظ نموده است و این عمر بلند به جهت تمسک و توسل به هنر نورانی و روحانی ایران اسلامی است.

منابع : ویکی پدیا

http://www.islamicartz.com/story/EezFLiVxAqrb9HW3AxgiIPA6Dj2HUZ7dcDw9oq5i-yY

http://iraniangraphic.com/blog/39/%D9%86%D9%82%D9%88%D8%B4_%D8%A7%D8%B3%D9%84%DB%8C%D9%85%DB%8C_%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%9F.html

گرداوری گروه فن و هنر ایران زمین

 

WhatsApp chat